Uşağı mükafatla böyütməyin ZƏRƏRLƏRİ

Alman filosofu İmmanuel Kant uşaqların tərbiyəsi və əxlaqi inkişafı ilə bağlı vacib bir məqamı vurğulayırdı: əgər uşaq yalnız mükafat və cəza ilə yönləndirilirsə, o, doğru davranışı daxili məsuliyyətə görə deyil, şəxsi fayda üçün seçəcək.

Lent.az-ın xəbərinə görə, Kant hesab edirdi ki, əgər uşağa yaxşı davranışa görə mükafat verilir və pis davranışa görə cəza tətbiq olunursa, o zaman uşaq “doğru olanı” yalnız mükafat qazanmaq üçün edəcək. Bu isə onun düşüncə tərzini dəyişir o, doğru ilə yanlışı yox, faydalı ilə faydasızı seçməyə başlayır.

Problemin kökü haradadır?

Filosofun fikrincə, belə tərbiyə üsulu əxlaqi inkişafı məhdudlaşdırır. Çünki uşaq davranışını daxili dəyərlərə deyil, xarici stimullara bağlayır. Mükafat olmadıqda düzgün davranmaq motivasiyası azalır. Əxlaq sabit deyil, situasiyaya uyğun dəyişən olur.

Bu isə gələcəkdə insanın qərarlarını prinsiplərə yox, şəxsi maraqlara əsasən verməsinə səbəb ola bilər.

Kantın alternativ yanaşması

Kantın etik fəlsəfəsinin əsasında “borc” anlayışı dayanır. O hesab edirdi ki, insan düzgün davranışı mükafat və cəzadan qaçmaq üçün yox, sadəcə onun doğru olduğunu bildiyi üçün etməlidir.

Bu yanaşma deontoloji etika adlanır və burada əsas olan nəticə deyil, niyyətdir. Kantın fikrincə, tərbiyənin məqsədi sadəcə itaətkar uşaq yetişdirmək deyil, daxili məsuliyyət hissi olan insan formalaşdırmaqdır. Uşaq anlamalıdır ki, düzgün davranışın dəyəri mükafatdan deyil, onun öz mahiyyətindən gəlir.