Uşaqlıq dostu, tələbə yoldaşı general Dro ilə vuruşdu və... Hacı Əli Əkbər Tufan kimdir?

Şərq vilayətlərinin Türkiyəyə birləşməsinə nail olan azərbaycanlılardan biri də Hacı Əli Əkbər Tufandır.

Bəs Əli Əkbər Tufan kimdir?

Bakıvaxtı.az bununla bağlı onun adını daşıyan nəvəsi - Əli Əkbər Tufana müraciət edib.

Onun sözlərinə görə, babası bölgədə "Ramazanoğlu" (Mələkli) adı ilə tanınan böyük bir ailəyə mənsubdur. İrəvan Rus Gimnaziyasının məzunudur.

Birinci Dünya müharibəsi illərində Cəmiyyət-i Hayriyənin İğdır təmsilçisi olaraq, Balkan müharibəsində, Rusiya-Osmanlı müharibəsində Qafqaz üzərindən nizami orduya maddi yardım toplanması işini təşkil edib və həyata keçirib.

“Vudro Vilsonun 14 maddəsi adına bölgəyə gələn ABŞ Baş Qərargah rəisi general Ceyms Harbord Müttəfiq dövlətləri adına Əli Əkbər Tufanla bölgəni gəzərək “Böyük Ermənistan deyilən yerdə heç bir erməni görmədim” məruzəsi ilə çıxış edib. Bu vəziyyət Lozanna Sülh müqaviləsi prosesi zamanı İğdırın Türkiyə sərhədləri daxilində qalması üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir”.

Dediyinə görə, müharibə günlərində atasını, anasını və qızını itirən Əli Əkbər Tufan Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulmasından sonra başladılan “əhali mübadilə”si ilə Sürməli bölgəsi Türk Ocağının sədrliyini üzərinə götürür. İğdıra köçən insanların qayğısına qalmaq, bələdiyyə sahəsində araşdırmalara rəhbərlik etmək və bir çox siyasi partiyanın qurulmasında öncül olub.

Əli Əkbər Tufan 1910-cu ildə Difai Partiyasının və "İttihad-i İslam Türk Birliyi Cəmiyyəti"nin İğdır təmsilçisi, daha sonra isə Müsavat Partiyasının İrəvan nümayəndəsi kimi fəaliyyət göstərib.

Rus çarlığının dağılmasından sonra yaranan hakimiyyət boşluğu səbəbindən doğulduğu İğdıra qayıdıb Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə eyni vaxtda işləməyə başlayır və türk ordusunun İğdıra çatması, İğdırı qoruması üçün burada müsəlman birliyini təşkil edir:

“O, 5 türk və 5 ermənidən ibarət komitənin sədrliyini ermənilərin də iştirak etməsi, sədrin türk olması şərti ilə öz üzərinə götürür. Ermənilərin Bakıya hücumundan sonra İğdır ermənilər idarəçilikdən istefa verir, daha sonra İğdırın mərkəzindəki hökumət malikanəsi 4000 əhalisi olan İğdır Milli Cümhuriyyəti olan Mələkliyə köçürülür. İğdır, Tuzluca, Aralıq, Şərur, Şərqi Bəyazıd, Vedibasar, Sərdarabadı əhatə edən İğdır Milli Hökuməti elan edilir. Əli Əkbər Tufanın rəhbər seçildiyi bu respublika Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasının Parlamenti tərəfindən tanınır.

Qafqazda türk xalqını silahlandırmaq məqsədi ilə keçirilən gizli Tiflis Türk Qurultayında iştirak edən Əli Əkbər Tufan, İğdır Milli Hökumət Birliklərinin daşnak quldur dəstələrinə qarşı müdafiəsini təmin edən silah təchizatını Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin köməyi ilə əldə edir”.

Onun sözlərinə görə, Erməni İnqilabi Federasiyasının (Daşnaksütyun) lideri, İrəvan gimnaziyasında tələbə yoldaşı, uşaqlıq dostu “general Dro” kimi tanınan Drastamat Kanayana qarşı İğdırda vuruşur: Mələkli-Kirələr döyüşündə “general Dro” Əli Əkbər Tufana məğlub olur.

Əli Əkbər Tufan milli mübarizə zamanı bölgədə qurulan Araz Türk Cümhuriyyətinin, Cənub-Qərbi Qafqaz Cümhuriyyətinin və Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasının qurucuları arasında olub.

1920-ci ilin iyununda güclənən erməni hücumlarına qarşı Ərhacı bölgəsinə çəkilməyə qərar verən Əli Əkbər Tufan "12 noyabr 1920-ci il İğdırın Qurtuluş Günü" Kazım Qarabəkirin komandanlığındakı Türk Ordusunu 10 mindən çox milislə təmin edir. Araz çayı boyunca yerləşən erməni qüvvələrinə qarşı dəstək verir.

13 noyabr 1970-ci ildə vəfat edən Əli Əkbər Tufan indiki Mələkli-Çaybaşı ailə qəbiristanlığında məqbərədə dəfn edilib.

Meleklili Ramazanoğlu Hacı Əli Ekber Tufan

Ləqəbi: Tacir Məşədui Ələkbər Ramazanof

Doğum 01.07.1870 - Ölüm 13.11.1970

1870 - Iğdır-Mələkli Rus İmperiyası1888 İrəvan Gimnaziya Məzunu

1905 Difai-İrəvan-Türkiyə

1905-ci il Difai-İrəvan-Iğdırı 5 Cəmiyyətin sədri

1911 - İrəvan-İğdır Bərabərlik Partiyasının nümayəndəsi

1915 İğdır-İrəvan Cəmiyyətinin Hayriyye sədri

1917 İğdır Türk-Erməni İcraiyyə Komitəsinin sədri

1917 Bakı İslam Konqresi İrəvan Nümayəndəsi

1918 İğdır Milli Türk Hökumətinin sədri

1918 İrəvan-İrəvan Cümhuriyyəti

1918 Cənubi Transcauce. Qurucu

1918 Tiflis Konqresi İğdır-İrəvan Nümayəndəsi

1919 Serdarabad Şurası Müqavimət Məmuru

1919 İğdır Milis Komandanlığı

1920 TBMM Ordusu Iğdır Region Rəhbəri

1920 Iğdır-Sürmeli Yerli Türk Ocağı sədri

1920 Bayazit Vilayəti

1920-ci il Royal Məclisi1907

Vəfatı-13.11.1970