Valideynlər göz yumur, təhlükə artır AKTUAL

10-12 yaşlı uşaqlar kamera qarşısında söyüş söyür və əcaib hərəkətlər edirlər

Uşaqlar üzərindən pul qazanmaq onların istismarı deməkdir

Son illərdə sosial şəbəkələrin sürətli inkişafı və rəqəmsal platformaların həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi, azyaşlıların internetdə fəal şəkildə görünməsini daha da artırıb. Xüsusilə “kidfluencer” adlanan uşaq fenomenlərin sosial mediada məşhurlaşması və kommersiya məqsədli fəaliyyət göstərməsi həm beynəlxalq aləmdə, həm də Azərbaycanda ciddi müzakirə mövzusuna çevrilib. Avropa İttifaqı bu kontekstdə uşaqların sosial mediada kommersiya fəaliyyətinə dair sərtləşdirilmiş qaydalar tətbiq etməyə hazırlaşır. Tənzimləmə layihəsinə görə, platformaların uşaqlara maddi və ya digər formada təşviq verməsi qadağan edilə bilər. Məqsəd, ailələrin yüksək gəlir umaraq uşaqları davamlı kontent istehsal etməyə məcbur etməsinin qarşısını almaqdır.

Fransa artıq 2020-ci ildən uşaq fenomenləri uşaq aktyorlarla eyni hüquqi statusa daxil edərək iş saatlarını və qazancın istifadəsini məhdudlaşdırıb. ABŞ-də bir neçə ştat da uşaqların gəlirlərinin qorunmasını qanuniləşdirib. Ekspertlərə görə, “Brüssel effekti” səbəbilə yeni qaydalar dünya miqyasında da standart yarada bilər.

Azərbaycanda da azyaşlıların sosial şəbəkələrdə istifadəsi və bəzən istismarı cəmiyyəti narahat edən ciddi məsələlərdən biridir. Bəzi valideynlər övladlarını sosial şəbəkələrdə nümayiş etdirərək onlardan gəlir əldə edir, hətta bu yolla məşhurlaşırlar. Lakin bu proses çox vaxt uşaqların hüquqlarının və psixoloji sağlamlığının qorunmaması ilə müşayiət olunur. Uşaqların uzun saatlar boyunca videolar çəkməyə, reklam və kommersiya fəaliyyətlərinə cəlb edilməsinə sosial, psixoloji və fiziki zərər riski yüksəkdir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, Azərbaycanda uşaqların sosial mediada istismarının qarşısının alınması üçün beynəlxalq təcrübəyə əsaslanan qanunvericilik təşəbbüslərinə ehtiyac var. Valideynlərin və platformaların məsuliyyətlərinin aydın şəkildə müəyyən edilməsi, uşaqların gəlirlərinin qorunması və onların sərbəst vaxtının təmin olunması vacibdir. Bu baxımdan, Avropada və ABŞ-də tətbiq olunan təcrübələr yerli kontekstdə də faydalı ola bilər və uşaq hüquqlarının qorunması istiqamətində önəmli addım sayılır.

Sosial şəbəkələrdə pul qazanmaq məqsədilə azyaşlı uşaqlardan istifadə hallarına münasibət bildirən sosioloq Lalə Mehralı da azyaşlıların, yeniyetmələrin sosial şəbəkələrdə istismarının yolverilməz olduğunu düşünür. O, Sherg.az bildirib ki, qazanc vasitəsi kimi istifadə edilən uşağın dünya haqqında təsəvvürləri dəyişir və nəticədə onlarda mənəvi aşınma gedir. Pul qazanmaq məqsədilə uşaqların sosial şəbəkələrdə aktiv fəaliyyətə alət edilməsi halları uşağın sağlam şəxsiyyət kimi yetişməsinə mane olur və onların psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərir: “Ölkəmizdə uşaqları sosial platformadan qorumaq üçün alternativ yollar tapılmalıdır. Qloballaşan dünyada informasiya texnologiyalarının əjdahaya çevrildiyi bir zamanda ana və ata hər cür tələyə qarşı gözü açıq olmalıdır. Platformada faydalı kanallar da var, amma bu qədər əxlaqsızlığın içində görünmür. Ona görə də cəmiyyətə bir faydası olmayan platforma bağlanmalıdır. Uşaq faktoru bizim cəmiyyət üçün hər zaman diqqətçəkən bir element olub. Uşaqlar üzərindən pul qazanmaq onların istismarı deməkdir. Uşaqları dərs oxumalı olduğu bir vaxtda kimlərsə onların əlindən tutaraq sosial platformalara çəkir və beləliklə, onların gələcək həyatlarını korlayırlar, zədələyirlər.

Bu çox təhlükəli tendensiyadır. Uşaqların tərbiyəsinə, mənəviyyatına zərər verir. Amma görünür, bəzi valideynlər üçün bunların önəmi yoxdur. Əks halda azyaşlı uşaqlarını da yanlarında oturdub bütün gün tiktokda olmazlar.

Bizim cəmiyyətdə nə qədər əxlaqı, psixologiyası yerində olmayan insan varmış, bunu tiktok sayəsində bildik. 10-12 yaşlı uşaqlar kamera qarşısında əcaib hərəkətlər edib, jarqonla danışırlar, meyxana oxuyurlar, söyüşlə videolar çəkirlər. Tutaq ki, onların bir-ikisinin valideyni durumdan xəbərsizdir. Axı tiktok hər kəsə açıq platformadır. Onların ətrafında kimsə görüb tanımalıdır, valideynə xəbər verməlidir ki, öz uşaqlarını qorusun”.

L.Mehralının sözlərinə görə, sosial şəbəkələrdən aktiv istifadə, pul qazanmaq məqsədilə xoşagəlməz videoların paylaşılması uşaqların normadan daha tez böyüməsinə və yaşlarına uyğun olmayan davranış vərdişləri qazanmasına səbəb olur: "Belə vəziyyətlər uşaqlarda fərqli bir həyat tərzinə meyil yaradır. Bu da o deməkdir ki, uşaq real həyatda baş verənlərlə barışmır və bir müddətdən sonra daha fərqli maraqlar axtarmağa başlayır. Bu problemin kökündə isə valideynlərin övladlarına göstərdikləri yanlış davranış nümunələri dayanır".