Virtual reallıq beynin emosional mərkəzlərini real hadisə kimi stimullaşdıra bilir PSİXOLOQ

"Virtual reallığın psixoloji təsir baxımından real həyatı əvəz edib-etməməsi psixologiyada ən çox müzakirə olunan mövzulardan biridir. Virtual reallıq insan beyninə çox güclü təsir göstərsə də, real həyatı tam şəkildə əvəz edə biləcək səviyyədə deyil". Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında psixoloq Aytən Ələkbərova deyib.

Onun sözlərinə görə, bunun əsas səbəbi VR texnologiyasının duyğuları reala yaxın şəkildə təqlid etməsinə baxmayaraq, insanın sosial və emosional inkişafında mühüm rol oynayan faktorları tam şəkildə təmin etməməsidir: "İnsanın beyni vizual, eşitmə və məkan siqnallarını birlikdə qəbul etdiyi zaman həmin mühiti “gerçək” kimi qəbul edir. VR məhz bu üç əsas siqnalı yüksək dəqiqliklə təqdim etdiyi üçün, istifadəçi qorxu, həyəcan, rahatlıq, empatiya kimi emosiyaları real həyatda olduğu qədər güclü şəkildə hiss edir. Məsələn, hündürlük fobiyası olan şəxs VR mühitində uçuruma yaxınlaşanda bədənində eyni fizioloji reaksiyalar, titrəmə, tərləmə, ürək döyüntüsünün artması yaranır. Bu, virtual reallığın beynin emosional mərkəzlərini real hadisə kimi stimullaşdırdığını göstərir.

Lakin burada mühüm məqam var: VR yalnız emosiyanı təkrarlaya bilir, həyatın özü isə yalnız emosiyadan ibarət deyil. Real mühitdə: insanlar arasında davamlı əlaqələr, spontan vəziyyətlər, bədən dili və toxunma, məsuliyyət və nəticə anlayışı, sosial rolların formalaşması kimi amillər mövcuddur. Bu faktorların heç biri VR-də tam şəkildə reallaşmır. Virtual məkan nə qədər inandırıcı olsa da, oradakı təcrübə “təhlükəsiz zona” kimi işləyir — yəni istifadəçi istədiyi an prosesi dayandırır və nəticə ilə üz-üzə qalmır. Real həyat isə insan xarakterini məhz nəticələrin geri dönməzliyi ilə formalaşdırır.

Bununla belə, psixologiyada VR bir sıra sahələrdə real həyatı müvəqqəti şəkildə uğurla əvəz edir. Xüsusilə fobiya, panika pozuntusu, sosial narahatlıq, travma sonrası stres pozuntusu, ünsiyyət bacarıqlarının təlimi və autizmli şəxslərlə işləmə prosesində VR çox yüksək terapevtik effekt göstərir. Çünki bu hallarda terapevt pasiyenti təhlükəsiz şəkildə real vəziyyətə yaxınlaşdırır və beynin qorxu mexanizmlərini tədricən yenidən proqramlaşdırır.

Ancaq dərin emosional bağların formalaşması, yaxın münasibətlər, həyat təcrübələrinin toplandığı sosial mühit, şəxsiyyətin uzunmüddətli inkişafı və insanın mənəvi ehtiyacları kimi sahələrdə virtual reallıq heç vaxt real dünyanı tam əvəz edə bilmir. Məhz buna görə psixoloqlar virtual reallığı “alternativ dünya” kimi deyil, “real həyatı tamamlayan vasitə” kimi qiymətləndirirlər. Virtual reallıq psixoloji təsir baxımından real hisslər yaradaraq beyni aldada bilər, lakin sosial, emosional və şəxsi inkişaf proseslərini nəzərə aldıqda, real həyatın tam yerini tuta bilməz. VR effektiv terapevtik və təlim alətidir, amma insanların psixoloji ehtiyaclarının bütövlüklə qarşılanması üçün real mühit əvəzolunmaz olaraq qalır".