Xəlil Rza Ulutürk: azadlığın sönməyən səsi

Bizi Telegram-da da izləyə bilərsiniz:@xqazeti

Böyük şairin misralarında Vətən sevgisi, istiqlal duyğusu və milli qürur yaşayır

Bu gün Azərbaycan poeziyasının azadlıq carçısı, sözünü Vətənin taleyi ilə birləşdirən Xalq şairi Xəlil Rza Ulutürkün anadan olmasının 94-cü ildönümüdür. O, cismani ömrünü başa vursa da, xalqın yaddaşında yaşayan, hər misrasında istiqlalın nəfəsi duyulan poeziyası ilə mənəvi ömrünü davam etdirir. Xəlil Rza adı çəkiləndə yaddaşımızda yalnız qüdrətli bir şair deyil, azadlığı həyatının mənasına çevirən, Vətən sevgisini sözün ən uca zirvəsinə qaldıran bir şəxsiyyət canlanır.

1932-ci il oktyabrın 21-də Salyan rayonunun Pirəbbə kəndində dünyaya göz açan Xəlil Rza uşaqlıq illərindən sözün sehrinə bağlanmışdı. Kitaba, xalq ədəbiyyatına, milli-mənəvi dəyərlərə marağı onun gələcək yaradıcılığının əsasını qoydu. 1948-ci ildə ilk şeirlərinin mətbuatda dərc olunması ilə başlayan ədəbi yol zaman keçdikcə Azərbaycan poeziyasının ən səciyyəvi istiqamətlərindən birinə çevrildi. O, təhsilini Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində davam etdirdi, sonralar elmi fəaliyyətlə də məşğul oldu. Lakin onun qələmində elmi təfəkkürlə şair duyğusu birləşərək özünəməxsus bir yaradıcılıq dünyası yaratdı.

Xəlil Rza Ulutürkün poeziyasını fərqləndirən başlıca cəhət sözün yalnız hissləri ifadə edən vasitə deyil, həm də milli iradəni səfərbər edən qüvvə olması idi. Onun şeirlərində azadlıq adi bir arzu, uzaq bir xəyal kimi deyil, insanın və xalqın mənəvi varlığının ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edilirdi. Şair üçün Vətən sevgisi torpağın gözəlliyinə heyranlıqla bitmirdi; bu sevgi milli ləyaqəti qorumaq, xalqın haqqını müdafiə etmək, istiqlal idealına sədaqətlə yaşamaq demək idi.

Bu mənada onun məşhur “Azadlığı istəmirəm” misrası ilə başlayan şeiri bütöv bir düşüncənin, qətiyyətli mövqenin ifadəsinə çevrilib. Şair azadlığı kiçik paylarla, müvəqqəti təsəlli ilə deyil, səma və günəş qədər geniş, həyat qədər zəruri görürdü. Onun poetik səsindəki üsyan şəxsi narazılığın deyil, əsarətlə barışmayan milli ruhun hayqırtısı idi. Bu hayqırtı illər keçdikcə öz aktuallığını itirmədi, əksinə, xalqın istiqlal mübarizəsi ilə daha sıx səsləşdi.

XX əsrin sonlarında Azərbaycanda baş verən ictimai-siyasi hadisələr, milli azadlıq hərəkatı Xəlil Rza Ulutürkün yaradıcılığında xüsusi iz buraxdı. O, xalqın taleyinin həll olunduğu günlərdə sözünü kənardan söyləyən müşahidəçi olmadı. Şeirləri, çıxışları və ictimai mövqeyi ilə milli oyanışın fəal iştirakçısına çevrildi. Onun üçün poeziya həyatın özündən ayrı deyildi. Şairin qələmi xalqın sevincinə də, ağrısına da, mübarizəsinə də şahidlik edirdi.

Xəlil Rza Ulutürk yaradıcılığında türkçülük, azərbaycançılıq və istiqlalçılıq ideyaları mühüm yer tutur. O, milli kimliyi tarixi yaddaşla, ana dilinə məhəbbətlə və gələcəyə inamla əlaqələndirirdi. Onun poetik dünyasında Azərbaycan yalnız coğrafi məkan deyil, uğrunda yaşamağa və mübarizə aparmağa dəyər mənəvi dəyərdir. Məhz buna görə şairin əsərləri müxtəlif nəsillərin oxucularına eyni çağırışla səslənir: öz kökünə bağlı ol, milli ləyaqətini qoru, azadlığın qədrini bil.

Şairin həyat yolunda şəxsi taleyi ilə Vətənin taleyinin kəsişdiyi ağır məqamlar da az olmayıb. O, sözün məsuliyyətini öz çiyinlərində daşıyır, inandığı həqiqətləri söyləməkdən çəkinmirdi. Onun həyat və yaradıcılığına nəzər salanda aydın görünür ki, istiqlal düşüncəsi Xəlil Rza üçün yalnız poetik mövzu deyil, bütöv bir həyat mövqeyi idi. Bu mövqe onun əsərlərinə güc, sözünə inandırıcılıq, şəxsiyyətinə isə mənəvi bütövlük qazandırdı.

Xəlil Rza Ulutürkün ailəsində də Vətənə xidmət və fədakarlıq ən ali dəyərlərdən idi. Onun oğlu Təbriz Xəlilbəyli Birinci Qarabağ müharibəsində şəhid oldu və ölümündən sonra Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görüldü. Bu ağrı şairin taleyində silinməz iz buraxdı. Ata qəlbinin yaşadığı faciə xalqın torpaq, azadlıq və müstəqillik uğrunda mübarizəsinin ağrıları ilə birləşdi. Xəlil Rzanın poeziyasında Vətən anlayışının bu qədər dərin və sarsılmaz olmasının səbəblərindən biri də məhz həmin mənəvi bağlılıq idi.

Azərbaycan ədəbiyyatında Xəlil Rza Ulutürkün yeri yalnız yaratdığı şeirlərlə ölçülmür. Onun şəxsiyyəti, ictimai mövqeyi və milli düşüncənin inkişafına verdiyi töhfələr də bu irsin ayrılmaz hissəsidir. Azərbaycanın Xalq şairi fəxri adına layiq görülən sənətkarın yaradıcılığı milli istiqlal ideyasının bədii ifadəsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O, sözün gücü ilə insanları düşündürməyi, oyatmağı və mübarizəyə ruhlandırmağı bacaran sənətkarlarımızdandır.

1994-cü il iyunun 22-də Bakıda dünyasını dəyişən şair Fəxri xiyabanda dəfn olunub. Lakin onun ömrünün sonu poeziyasının sonu olmadı. Bu gün də şeirləri oxunduqca, azadlıq və Vətən haqqında düşüncələr səsləndikcə Xəlil Rza Ulutürkün səsi zamanın o tayından eşidilir. Onun misraları bizə xatırladır ki, milli istiqlal yalnız tarixi hadisə deyil, hər nəslin qoruyub yaşatmalı olduğu mənəvi məsuliyyətdir.

Nurəngiz Adilqızı
XQ