Icma.az
close
up
RU
Xose Orteqa i Qasset ağıllı ilə axmaq arasındakı əsas fərqi necə izah edirdi?

Xose Orteqa i Qasset ağıllı ilə axmaq arasındakı əsas fərqi necə izah edirdi?

Kulis.az saytından verilən məlumata əsasən, Icma.az məlumatı açıqlayır.

18 oktyabr görkəmli ispan filosof Xose Orteqa-i-Qassetin anım günüdür.

Kulis.az bu münasibətlə Aslı İdil Kaynarın "Xose Orteqa-i-Qasset: Zəkanın həqiqi mənası və ölçüsü" yazısını təqdim edir.

“Zəka özünü hər şeydən əvvəl incəsənət və elmdə deyil, həyatın intuisiyasında göstərir.”

Ceyn Hirşfild “Xeyirxahlıq” adlı təsirli şeirində bir ağacın sağ qalmaq üçün işığa yönələn “kor zəkasından” heyranlıqla bəhs edir.

Bu, insanların öz zəkalarını müəyyənləşdirmək və ölçmək üçün istifadə etdiyi metodlardan köklü şəkildə fərqlənir. Burada bir növ məntiqdənkənar, həyata yönəlmiş bir instinkt, bir intuisiyadan söz gedir.

Qərb zəka modeli məntiqi-riyazi düşüncəyə aludə olduğundan, bir mənada bu da “kor zəka”dır: Çünki həyatı sadəcə sağ qalmaq olaraq deyil, yaşamağa dəyər edən şeylər baxımından dəyərləndirməkdə acizdir – çılpaq və birbaşa marağın qarşısını alan kor nöqtələrlə doludur.

Böyük ispan filosofu Xose Orteqa-i-Qasset (1883–1955) “Məhəbbət haqqında: Tək bir mövzunun təyinatları” adlı əsərinin sonunda bu məsələyə toxunur və sevgi və bizi biz edən şeylər barədə bizə miras qalmış, dəyişməz sayılan fikirlərə qarşı çıxır.

Orteqa, əslən ağıllı insanların “son dərəcə az” olduğundan şikayətlənir və Qərbin yüksək mədəniyyətində zəkanın yalnız sözə və riyaziyyata endirilməsini – bir növ intellektual züppəliyi tənqid edir.

Simon de Bovuarun zəkanı “özünə və dünyaya diqqətlə yanaşan bir varlıq olmaq” kimi şərh etməsi ilə səsləşən şəkildə Orteqa belə deyir:

“Zəka ilə mən düşüncənin hadisələrə müəyyən bir dəqiqlik və kəskinliklə reaksiya verməsini, bir turpun davamlı olaraq yarpaqlarına baxılaraq dəyərləndirilməməsini, bozun qəhvəyi ilə qarışdırılmamasını və hər şeydən önəmlisi, insanın qarşısındakı obyektləri, təkrar olunan sözlərin təsiri altına düşmədən, olduğu kimi görə bilməsini nəzərdə tuturam”.

Xose Orteqa-i-Qasset, Şervud Andersonun “insanların əksəriyyətinin həyatı boyunca şüursuz şəkildə yaşadığı” fikrinə razılaşır və bu insanları bədənini tamamilə yarpaqlar bürümüş turplara bənzədir:

“İnsana adətən, ətrafında baş verənlərdən xəbərdar olsunlar deyə, onları oyatmaq mümkün olmayan, xarici təsirə tamamilə bağlı yuxuda gəzən insanlar arasında yaşadığı təəssüratı hakim olur”.

Ətrafımız və içində yaşadığımız mədəniyyətin bizə düşündüyümüzdən daha çox təsir etdiyini və vərdişlərimizin taleyimizi formalaşdırmaqda mühüm rol oynadığını bildirən Orteqa yazır:

"Böyük ehtimalla, insanlıq daim yuxuda gəzən vəziyyətdə yaşayıb; bu halda düşüncələr şüurlu deyil; verilən reaksiyalar avtomatlaşıb və ətraf mühit tərəfindən fərdin üzərinə yüklənmişdir".

Zəka adlandırdığımız anlayış, içində olduğu zamanın və məkanın kölgəsində qalanların görə bilmədiyi ideologiyalar atmosferi ilə sərxoş olmağın nəticəsidir.

Zəkanın mədəni olaraq inşa edildiyini başa düşmək üçün vaxtilə elmin zirvəsi sayılan eygenika (irqi təmizləmə ideyası) və frenologiyaya (kəllə forması ilə insan xarakteri arasında əlaqə axtaran saxta elm) baxmaq kifayətdir.

Xose Orteqa-i-Qasset Siddharta Mukherjinin İQ-nun qaranlıq mədəni tarixi və zəkanı ölçməyin niyə mümkün olmadığına dair möhtəşəm tədqiqatından yarım əsr əvvəl bu “biologiya ilə mədəniyyət arasındakı təhlükəli sürüşmələr”lə üzləşməyin vacibliyini belə ifadə etmişdi:

“Elm və ədəbiyyatın ortaya qoyduğu çox sayda əsərin yuxuda gəzən hipnoz halında – yəni, heç də ağıllı olmayan varlıqlar tərəfindən yaradıldığı inkar edilə bilməz. Elm və ədəbiyyat bu halıyla iti zəkanın nəticəsi sayıla bilməz; amma şübhəsiz ki, zəkanı oyadan, ağlı hərəkətə gətirən bir oyanış vəziyyətini təşviq edir. Ağıllı insanla axmaq arasında əsas fərq – ağıllı insanın öz axmaqlığına qarşı daim ayıq qalması, bu axmaqlıq ortaya çıxan kimi onu tanıması və aradan qaldırmağa çalışmasıdır. Axmaq isə öz axmaqlıqlarına qeyd-şərtsiz təslim olur.”

Xose Orteqa-i-Qasset davam edir: “Hansısa bir dövrdə və ya xalqda zəkanın, intellektual olmanın sərhədləri çərçivəsində həbs olunmasını ciddi bir bədbəxtlik hesab edirəm.

Zəka özünü hər şeydən əvvəl incəsənətdə və ya elmdə deyil, həyatın intuisiyasında – duyumsal dərkində göstərir. İntellektuallar tam mənasıyla yaşayan insanlar deyillər; onların intuisiyası zəifdir, çox az hərəkət edirlər, (məhəbbət), (əmək), həzz və ehtiras haqqında çox az bilikləri var. Onlar abstrakt bir varoluşun təmsilçiləridirlər və ağlın iti dişlərinə nadir hallarda orijinal, canlı bir “ət” təqdim edirlər.”

Polşada ilk xristianlara aid qəbiristanlıq tapıldı “Gucci” ailəsinin həyatı seriala çevrilir Məşhur italyan aktyor vəfat etdi
Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:250
embedMənbə:https://kulis.az
archiveBu xəbər 18 Oktyabr 2025 13:07 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

17 Noyabr 2026 23:52see368

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

18 Noyabr 2026 01:28see345

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

17 Noyabr 2026 23:20see333

Dünya onların görüşünə köklənib: Müharibələrə son qoyulacaq?

18 Noyabr 2026 13:51see291

Diş əti qanaması hansı daxili xəstəliklərin əlamətidir?

17 Noyabr 2026 23:18see277

İki zəhərli ilanı təyyarəyə keçirmək istədi

17 Noyabr 2026 23:17see255

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

18 Noyabr 2026 02:03see247

Səhiyyədə gizli qalan vergi problemi gündəmə gəldi

18 Noyabr 2026 12:19see243

Braziliya millisindən darmadağın: Vinisius het trik etdi

18 Noyabr 2026 00:46see243

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see239

Bossların bossu” vəfat etdi Pablo Eskobarla əməkdaşlıq edib

18 Noyabr 2026 01:52see230

Polad Həşimovun anası xəstəxanadan evə buraxılıb TƏBİB

18 Noyabr 2026 01:24see228

Nənə tarladan 20 min qiyməti olan qızıl tapıb

18 Noyabr 2026 02:56see222

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see214

“Səhiyyə sahəsində vergi və sosial ödənişlərə yenidən baxılmalıdır”

18 Noyabr 2026 12:29see214

MRT, KT, PET CT: Xərçəngi dəqiq hansı müayinə aşkarlayır?

18 Noyabr 2026 18:31see213

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see195

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see194

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see192

Vətən müharibəsinin xronikası: 16 oktyabrda Xocavəndin bir sıra kəndləri işğaldan azad edilib

18 Noyabr 2026 04:19see189
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri