Xronika: Aşağı Əylənli, Aşağı Əli qrıx, Aşağı Ərmik, Aşağı Zağalı Türk tarixinin izi

Qərbi Azərbaycan Xronikası layihəsi çərçivəsində jurnalist Əsgər İbrahimovun müəllifliyi ilə Baku TV-də "İran ermənilərinin məqsədli yerləşdirildiyi məkan" adlı süjet hazırlanıb.

Oxu.Az xəbər verir ki, bugünkü süjetdə erməni saxtakarlığına, addəyişmə terroruna məruz qalan Aşağı Əylənli, Aşağı Əli qrıx, Aşağı Ərmik, Aşağı Zağalı toponimi haqqında söz açılır.

Bildirilir ki, indi adına Ermənistan deyilən Qərbi Azərbaycan bütünlüklə tarixi Azərbaycan ərazisidir: "Tarix boyu burada xalqımızın övladları yaşayıb yaradıblar. 1828-ci il Türkmənçay sülh müqaviləsindən sonra bu yerlərə kütləvi şəkildə köçürülən ermənilər XIX əsrin axırlarından başlayaraq Azərbaycan torpaqlarının yaddaşı olan qədim coğrafi adları dəyişdirməyə başlayıblar".

Aşağı Əylənli - Karpibasar mahalının Üçkilsə, sonra Eçmiədzin adlandırılan rayonda kənd olub. Kəndin digər adı Əylənli-Yasaxlu olub. Burada 1828-ci ilə kimi yalnız azərbaycanlılar yaşayıblar. 1826-1830-cu illərdə kəndə İrandan köçürülən ermənilər yerləşdiriliblər. Azərbaycanlılar 1890-cı illərdə sıxışdırılaraq tarixi-etnik torpaqlarından qovulublar. 1946-cı ildə kəndin adı dəyişdirilib Lenuği, yəni Lenin yolu qoyulub.

Aşağı Əli qrıx - Göyçə mahalının Qaranlıq, sonralar Martuni adlandırılan rayonda kənd olub. Əhalisini Əliqrıx kəndindən köçənlər təşkil ediblər.

Aşağı Ərmik - Vedibasar mahalının Vedi, sonralar Ararat adlandırılan rayonda kənd olub. Kənddə 1877-ci ildən yaşayan azərbaycanlılar 1918-ci ildə ermənilər tərəfindən qırğınlarla qovulublar. Onların bir qismi 1920-ci ildə geri qayıtsa da, 1948-1949-cu illərdə Azərbaycana köçürülüblər və kənd 1949-cu ildə ləğv edilərək xarabalığa çevrilib.

Aşağı Zağalı - Göyçə mahalının Basarkeçər, sonralar Vardenis adlandırılan rayonda kənd adıdır. Bura ermənilər 1830-cu illərdən sonra köçürülüblər. Onlar üçün Zağalı kəndinin yaxınlığında ayrıca kənd salınıb və Zağalı kəndindən fərqləndirmək üçün Aşağı Zağalı adlandırılıb. 1946-cı ildə kəndin adı dəyişdirilib Tsovak, yəni Göllü qoyulub.

Sonda vurğulanır ki, izitirmə prosesi sovet dönəmində daha geniş şəkil alıb: "Bütün barbarlığa, şovinizmə baxmayaraq, 1991-ci il aprelin 19-na qədər Qərbi Azərbaycan toponimlərinin 88 faizini türkmənşəli coğrafi adlar təşkil edib. Əminik ki, bu tarixi gerçəklik gec-tez öz yerini alacaq, ermənilərin uydurduğu qondarma yer-yurd adları əvvəlki adına qovuşacaq".

Ümumiyyətlə, Qərbi Azərbaycana aid toponimlərin, oykonim, oronim və hidronimlərin öyrənilməsi və təbliği günümüzün reallığı olmaqla yanaşı, gələcək nəsillərin doğma yurd-yuvamıza sahib çıxması baxımından çox böyük məna və əhəmiyyət daşıyır. Çünki bunlar yerli xalqın tarixini, etnoqrafiyasını, coğrafiyasını əks etdirir. Hazırlanan süjetlədə ermənilər tərəfindən dəyişdirilən Qərbi Azərbaycan toponimlərinin tarixi və etimologiyası araşdırılır, həmçinin yer adlarının mənşəyi, mənası və sonrakı taleyi haqqında məlumat verilir.

Xatırladaq ki, Qərbi Azərbaycan Xronikası layihəsinin məqsədi tarixi qədim torpaqlarımızın adının yaşadılması, tanıdılması, həmçinin azərbaycanlıların ermənilər tərəfindən deportasiyaya məruz qoyulmasından, həmin ərazilərdə mövcud olmuş, lakin adı silinən toponimlərin, saysız-hesabsız yeraltı və yerüstü maddi mədəniyyət nümunələri - qədim yaşayış məskənləri, nekropollar, kurqanlar, qala, saray və istehkam qalıqları, karvansaralar, körpülər, qəbirüstü sənduqələr, at-qoç heykəlləri, məbəd, kilsə, məscid, pir və ocaqların üzə çıxarılması, həmin ərazinin təmiz oğuz-türk məskənləri olduğunu təsdiq edən faktların dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasıdır.

Həmçinin Prezident İlham Əliyevin Qərbi Azərbaycanla bağlı dediyi "XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edən xəritə bir daha onu göstərir ki, Qərbi Azərbaycan tarixi Azərbaycan diyarıdır, şəhərlərin, kəndlərin adları Azərbaycan mənşəlidir və biz yaxşı bilirik ki, indiki Ermənistan ərazisində tarix boyu Azərbaycan xalqı yaşayıb. İndi əsas vəzifə ondan ibarətdir ki, dünya ictimaiyyəti də bunu bilsin", - fikrini əsas tutaraq Qərbi Azərbaycan İcmasının hazırladığı Qayıdış Konsepsiyasında irəli gələn vəzifələrin təbliğidir.

Bundan əlavə, Qərbi Azərbaycanla bağlı tarixçilərin, araşdırmaçıların düşüncələrini, deportasiyaya məruz qalmış şəxslərin həyat hekayəsini işıqlandırmaqdır.

Xronika: Aşağı Əylənli, Aşağı Əli qrıx, Aşağı Ərmik, Aşağı Zağalı - Türk tarixinin izi