Yer kürəsinin tarazlığı qeyri sabit həddə çatıb

Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının (ÜMT) yeni hesabatına görə, planetin iqlimi tarixdə heç vaxt olmadığı qədər tarazlıqdan çıxıb.

Modern.az təşkilatın məlumatına istinadla xəbər verir ki, ÜMT-nin Ümumdünya Meteorologiya Günündə dərc etdiyi “Qlobal iqlimin vəziyyəti – 2025” adlı hesabatında 2015-ci ildən 2025-ci ilə qədər olan dövrün indiyə qədər qeydə alınmış ən isti 11 il olduğunu təsdiqlənir. 2025-ci il qlobal temperaturun genişmiqyaslı sənaye fəaliyyətindən əvvəlki orta göstəricidən təxminən 1,43°C yüksək olduğu bildirilir. Bu rekord tarixdə ikinci və ya üçüncü ən isti il kimi qiymətləndirilib.

Alimlər Yer kürəsinə daxil olan və çıxan enerji arasındakı artan fərqin 1960-cı ildən bəri ən yüksək səviyyəyə çatdığını bildirirlər. Bu qeyri-tarazlıq karbon qazı, metan və azot oksidi kimi istilik saxlayan qazların konsentrasiyasının artması ilə daha çox əlaqədardır.

“Qlobal iqlim fövqəladə vəziyyətdədir. Planet öz hüdudlarından kənara çıxır. Hər bir əsas iqlim göstəricisi qırmızı rəngdə yanıb-sönür. Bəşəriyyət indiyə qədər qeydə alınmış ən isti on bir ili yaşayıb. Tarix on bir dəfə təkrarlandıqda, bu, artıq təsadüf deyil. Bu, hərəkətə keçmək üçün bir çağırışdır”, - deyə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibi Antonio Quterreş bildirib.

Hesabatda dünya okeanlarının istiləşmənin yavaşlamasında həlledici rolu vurğulanır. Son iki onillikdə okeanlar insanların hər il qlobal miqyasda istifadə etdiyi enerji miqdarının təxminən 18 qatına bərabər olan istiliyi udub. Eyni zamanda, istixana qazları tərəfindən tutulan artıq istiliyin 90 faizdən çoxu hazırda okeanlarda saxlanılır və onlar quruda daha yüksək temperaturlara qarşı bufer rolunu oynayır. Lakin okean istiliyinin miqdarı 2025-ci ildə daha bir rekord səviyyəyə çatıb və istiləşmə sürəti 2000-ci ildən bəri azı ikiqat səviyyədə artıb.

Hesabata görə, istiləşən okean planetin ətrafında buzların əriməsini sürətləndirir. 2025-ci ildə Arktika dəniz buzları rekord və ya ona yaxın səviyyədə olub, Antarktida dəniz buzları isə qeydə alınan üçüncü ən aşağı həddə çatıb. Buzlaqlar da sürətlə kiçilməyə davam edib və xüsusilə İslandiyada və Şimali Amerikanın Sakit okean sahillərində ciddi itkilər qeydə alınıb. Buz əridikcə və okean suyu istidən genişləndikcə, qlobal dəniz səviyyələri yüksəlməyə davam edir və 1993-cü ildə peyk ölçmələri başladıqdan bəri təxminən 11 santimetr qalxıb.

Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, emissiyalar azalsa belə, okeanların istiləşməsi və dəniz səviyyəsinin qalxması əsrlər boyu davam edəcək.

Hesabatda deyilir ki, ekstremal hava şəraiti daha tez-tez baş verir və dağıdıcı olur. Təkcə 2025-ci ildə istilik dalğaları, meşə yanğınları, fırtınalar, quraqlıq və daşqınlar minlərlə sakinin ölümünə səbəb olub, milyonlarla insana təsir edib və milyardlarla dollar iqtisadi ziyana gətirib çıxarıb. Bu fəlakətlər daha geniş böhranlara da səbəb ola bilər. Ekstremal hava şəraiti ilə əlaqəli məhsul itkiləri qida çatışmazlığı riskini artırır, fırtınalar və daşqınlar isə daha çox insanı evlərini tərk etməyə məcbur edir. İqlim dəyişikliyi insan sağlamlığına da təsir göstərir. İsti temperatur və dəyişkən yağıntı rejimi xəstəliklərin yeni bölgələrə yayılmasına şərait yaradır, o cümlədən dünyanın ən sürətlə böyüyən ağcaqanad yolu ilə ötürülən xəstəliyinə çevrilən denge qızdırması hallarının artmasına kömək edir.

ÜMT qeyd edir ki, artan istilər iş yerlərində də yeni təhlükələr yaradır. Qlobal işçi qüvvəsinin təxminən 30 faizi, yəni təxminən 1,2 milyard insan, hər il müəyyən bir vaxtda, xüsusən də kənd təsərrüfatı və tikinti kimi sektorlarda təhlükəli istiliyə məruz qalır. Bu risklərə baxmayaraq, hazırda dünya ölkələrinin yalnız yarısında ictimai sağlamlığı qorumaq üçün hazırlanmış istilik xəbərdarlıq sistemləri mövcuddur.

Hesabatda bildirilir ki, hökumətlərin gələcək təhlükələrə hazırlaşması və icmaların qorunması üçün hava və iqlim şəraitinin daha yaxşı monitorinqi vacibdir.