Yer niyə 56 milyon il donub?

Planet tarixində ən uzun və ən şiddətli buz dövrlərindən biri olan "Qartopu Yer" təxminən 56 milyon il davam edib.

Alimlər uzun müddətdir ki, bu müddəti əsasən vulkanik aktivlik və CO₂ emissiyaları ilə əlaqələndirirlər. Lakin Vaşinqton Universitetinin yeni bir araşdırması göstərir ki, sürətlənmiş dəniz dibinin aşınması uzun müddət davam edən donmada əsas rol oynamış ola bilər.

Turkustan.az xəbər verir ki, məqalə “Geologiya” jurnalında dərc olunub.

"Donma" mexanizmi necə İşləyir?

Geoloji dəlillər göstərir ki, 600 milyon il əvvəl Yer kürəsi ən azı iki dəfə demək olar ki, tam buzlaşma epizodu yaşayıb. Bir halda buz on milyonlarla il, digərində isə cəmi dörd milyon il davam edib. Əvvəllər belə dövrlərin müddətinin əsasən vulkanik karbon qazı emissiyaları ilə müəyyən edildiyinə inanılırdı: CO₂ nə qədər çox olarsa, planet bir o qədər tez əriyirdi.

Lakin Amerika alimləri tərəfindən aparılan modelləşdirmə fərqli bir mənzərə ortaya qoydu. 10000 simulyasiyadan istifadə edərək, karbonun atmosfer, okean və qaya arasında necə hərəkət etdiyini izlədilər.

Onlar müəyyən ediblər ki, müqayisə edilə bilən vulkanik aktivlik səviyyələrində uzunmüddətli soyutma dövrü yalnız okean dibində kimyəvi reaksiyaların kəskin sürətlənməsi ilə mümkündür.

Tədqiqatın müəllifləri izah etdilər ki, qitələr buzla örtüldükdə, quruda aşınma dayanır. Lakin dəniz suyu okean qabığındakı çatlara nüfuz etməyə davam edir. Dəniz dibinin aşınması kimi tanınan bir prosesdə su qayalarla reaksiyaya girir, minerallardakı karbonu bağlayır və atmosferdəki CO₂ konsentrasiyalarını azaldır.

Hesablamalarına görə, uzun buzlaşmalar zamanı bu proses bu günküdən 25-53 dəfə daha sürətli davam etmişdir. Okean dibi istixana qazları üçün nəhəng bir "bataqlığa" çevrilmiş və planetin tez əriməsinin qarşısını almışdır.

Əlavə amil: Okean kimyası

Digər vacib amil dəniz suyundakı aşağı sulfat konsentrasiyası idi. Çatışmazlıqla minerallar qabıqdakı çatları bağlamaq, məsaməliliyi qorumaq, su dövranını artırmaq və kimyəvi reaksiyaları davam etdirmək qabiliyyətini azaldır.

Bu, pis bir dövr yaradıb: hava nə qədər soyuqlaşırsa, istiləşmə bir o qədər yavaşlayır və buzlaşma bir o qədər uzun çəkir.Əvvəllər diqqət vulkanlara və atmosfer CO₂-a yönəlmişdi.

İndi alimlər okean kimyasının və dəniz dibi proseslərinin eyni dərəcədə vacib, bəzi hallarda isə hətta həlledici ola biləcəyini göstərirlər. Bu, planetin qlobal donmalardan necə çıxdığı və onların nə qədər davam edə biləcəyi barədə yeni informasiya verir.

Tədqiqat, həmçinin bəzi buz dövrlərinin niyə qısa, digərlərinin isə on milyonlarla il davam etdiyini daha yaxşı başa düşməyə kömək edir. Hər şey yalnız xarici amillərdən (vulkanlar, orbit) deyil, həm də okeanın daxili geokimyəvi dövrlərindən asılıdır.

Beləliklə, Vaşinqton Universitetinin alimləri "Qartopu Yer" epizodlarından birinin niyə 56 milyon il davam etdiyini izah edilbər. Burada sürətlənmiş dəniz dibi aşınması əsas rol oynadı. Buzun altında quru CO₂-nu udmağı dayandırdı, lakin okean minerallarda karbonu aktiv şəkildə udmağa davam etdi və istixana effektini bu gündən 25-53 dəfə daha sürətli azaldıb.

Aşağı sulfat konsentrasiyaları su dövranını gücləndirdi və prosesi davam etdirdi. Beləliklə, qlobal buzlaşmaların müddətini yalnız vulkanlar deyil, okean kimyası da müəyyən etmiş ola bilər. /Cebheinfo.az/