Yer qabığının dərinliklərində müəmmalı anomaliyalar aşkarlanıb

Alimlər onilliklərdir ki, Yer mantiyası ilə nüvə sərhədində yerləşən iki nəhəng strukturu — geniş sahələri əhatə edən, kəsilmə dalğalarının sürətini kəskin şəkildə azaldan anomaliyaları araşdırmağa çalışırlar. Təxminən 2,9 min kilometr dərinlikdə aşkar edilən bu qeyri-adi quruluşlar klassik planet təkamülü modellərinə uyğun gəlmir. Rutgers Universitetindən Yoşinori Miyadzakinin rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu isə onların mənşəyinə yeni izah təqdim edib.

Tribunainfo.az-ın məlumatına görə, araşdırmanın nəticələri Nature Geoscience jurnalında dərc olunub.

Kəsilmə dalğalarının sürətinin azaldığı böyük sahələr — qitə ölçüsünə yaxın, son dərəcə isti və sıx süxur kütlələridir. Bu strukturlardan biri Afrika qitəsinin altında, digəri Sakit okean hövzəsinin dərinliklərində yerləşir. Onlara bitişik olan ultr aşağı sürətli zonalar isə nüvə sərhədinə yaxın yerləşən, qismən ərimiş maddədən ibarət nazik qatları ifadə edir. Hər iki struktur sismik dalğaların hərəkətini ləngidir ki, bu da onların fərqli kimyəvi tərkibə malik olduğunu göstərir.

“Bu təsadüfi anomaliyalar deyil,” — deyə Miyadzaki vurğulayıb. — “Onlar Yer tarixinin ən ilkin mərhələlərinin izlərini qoruyur. Onların mahiyyətini anlamaq planetimizin necə formalaşdığını dərk etməyə bir addım da yaxınlaşdırır.”

Müasir modellərə görə, Yer yaranandan sonrakı ilk yüz milyon illərdə qlobal magma okeanı ilə örtülü olub. Tədqiqatçılar gözləyirdi ki, bu okeanın soyuması zamanı mantiyada sabit kimyəvi laylar formalaşsın — necə ki, şirin sirop donarkən sudan ayrılır. Lakin sismik məlumatlar bunun əksini göstərir: mantiyada belə laylaşma yoxdur. Onun əvəzinə sərhəd zonasında nizamsız strukturlar — LLSVP və ULVZ adlı quruluşlar qalmaqdadır.

Tədqiqatın başlanğıc nöqtəsi də məhz bu uyğunsuzluq olub. Miyadzaki və komandasının hesablamalarına görə, əvvəllər nəzərə alınmayan əsas faktor nüvənin rolu idi. Modellər göstərir ki, milyardlarla il ərzində maqnezium və silikon kimi elementlər nüvədən mantiyaya miqrasiya edə bilər. Bu “qarışma” kimyəvi layların yaranmasının qarşısını alıb və dərinlikdəki strukturların qeyri-adi tərkibini izah edir. Onlar nüvə maddəsi ilə zənginləşmiş ilkin magma okeanının “donmuş qalıqları” kimi qəbul edilə bilər.

Miyadzakinin sözlərinə görə, bu kəşfin əhəmiyyəti sadəcə Yer daxilinin öyrənilməsi ilə məhdudlaşmır. Nüvə və mantiya arasındakı qarşılıqlı təsir planetin soyuma sürətini, vulkan fəallığının xarakterini və atmosferin formalaşmasını müəyyən edə bilərdi. Bu proseslər isə Yer planetinin niyə yaşayış üçün əlverişli olduğunu izah edən əsas faktorlardan biri ola bilər.

“Niyə Yer yaşayış üçün uyğundur, lakin Venera istixana tələsinə, Mars isə buzlu səhraya çevrilib? Bu hələ də sirr olaraq qalır. Lakin planetimizin dərinliklərində nə baş verdiyini anlamaq bizi cavaba yaxınlaşdıra bilər”, — deyə alim yekunlaşdırıb.