Zəngilan: Zəfərin açdığı yol, dirçəlişin yazdığı tarix

20 Oktyabr – Zəngilan Şəhəri Günü Azərbaycanın hərb tarixində qazanılmış möhtəşəm qələbənin, milli iradənin və doğma torpaqlara qayıdış əzminin təcəssümüdür. Bu tarix yalnız bir şəhərin azadlığa qovuşduğu gün deyil, həm də uzun illər Vətən həsrəti ilə yaşayan minlərlə insanın ümidlərinin gerçəyə çevrildiyi, Azərbaycanın gələcəyə inamının daha da möhkəmləndiyi əlamətdar gündür.

Tarixdə elə günlər var ki, onların əhəmiyyəti təqvimdəki bir tarixlə məhdudlaşmır. Belə günlər xalqın yaddaşına qürur, dövlətin salnaməsinə zəfər, gələcək nəsillərin düşüncəsinə isə milli iradənin sarsılmazlığı kimi həkk olunur. 2020-ci il oktyabrın 20-də Zəngilan şəhərinin işğaldan azad edilməsi Azərbaycan tarixində məhz belə bir mərhələnin başlanğıcı oldu. Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusunun əldə etdiyi bu qələbə Vətən müharibəsinin gedişinə ciddi təsir göstərməklə yanaşı, ölkəmizin strateji məqsədlərinin reallaşdırılmasında mühüm rol oynadı.

Zəngilanın azadlığı hərbi uğur olmaqla bərabər, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində atılan qətiyyətli addımlardan biri idi. Bu qələbə dövlət sərhədlərinin təhlükəsizliyinin təmin olunması, regionda yeni reallıqların formalaşması və Azərbaycanın geosiyasi mövqeyinin möhkəmlənməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Zəngilanın azad olunması ilə cənub istiqamətində strateji üstünlük əldə edildi, sonrakı hərbi əməliyyatlar üçün mühüm imkanlar yarandı.

Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən biri olan Zəngilan zəngin təbiəti, mədəni irsi və əlverişli coğrafi mövqeyi ilə seçilir. Araz, Həkəri, Oxçuçay və Bəsitçay hövzələrini əhatə edən bu ərazi tarixən insanların məskunlaşdığı, təsərrüfat fəaliyyəti ilə məşğul olduğu və özünəməxsus həyat tərzi formalaşdırdığı yurd yerlərindən olub. Zəngilanın təbiəti, kəndləri, meşələri və çayları onun yalnız coğrafi məkan deyil, həm də milli yaddaşın ayrılmaz parçası olduğunu göstərir.

Lakin 1993-cü ilin oktyabrında rayonun Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi bu qədim yurdun taleyində ağır bir səhifə açdı. Minlərlə insan doğma evini tərk etmək məcburiyyətində qaldı, ailələrin həyatına məcburi köçkünlük ağrısı daxil oldu. İnsanlar öz evlərinin açarlarını, uşaqlıq xatirələrini, ata-baba yurduna bağlı ümidlərini özləri ilə daşıdılar. Zəngilanlılar üçün illər ərzində yurd həsrəti yalnız keçmişin xatirəsi deyil, gələcəyə yönəlmiş bir gözlənti, bir gün doğma torpağa dönəcəklərinə dair sarsılmaz inam olaraq qaldı.

İllər keçsə də, bu torpaqlara bağlılıq zəifləmədi. Çünki Vətən anlayışı yalnız sərhədlərlə müəyyən edilmir. Vətən insanın xatirələrinin, ailə tarixinin, mənəvi dəyərlərinin və milli kimliyinin formalaşdığı məkandır. Zəngilanın azadlığı da məhz bu bağlılığın, dövlət iradəsinin və xalq birliyinin tarixi nəticəsi oldu.

2020-ci il oktyabrın 20-də Azərbaycan Ordusunun Zəngilan şəhərini azad etməsi Vətən müharibəsinin mühüm dönüş nöqtələrindən birinə çevrildi. Əməliyyatların uğurla davam etdirilməsi nəticəsində Azərbaycanın İranla dövlət sərhədinin işğal altında qalmış 132 kilometrlik hissəsi üzərində nəzarət bərpa olundu. Bununla ölkəmizin suverenliyinin və sərhəd təhlükəsizliyinin təmin olunması istiqamətində mühüm nəticə əldə edildi.

Zəngilan qələbəsi sonrakı hərbi uğurlar üçün də əlverişli şərait yaratdı. Prezident İlham Əliyev bu ardıcıllığın əhəmiyyətini belə ifadə etmişdir: “Zəngilan azad olunandan sonra artıq yolumuz Qubadlıya açıldı və beş gün sonra Qubadlı azad olundu, ondan sonra da Laçın dəhlizinə çıxdıq. Laçın dəhlizinə çıxdıqda demək olar, düşmən də bildi ki, artıq müqavimət göstərməyin mənası qalmayıb”.

Bu fikirlər Zəngilan əməliyyatının hərbi-strateji əhəmiyyətini aydın şəkildə ortaya qoyur. Qələbə yalnız bir yaşayış məntəqəsinin azad edilməsi ilə məhdudlaşmadı; o, bütövlükdə müharibənin gedişinə təsir göstərən, Azərbaycanın sonrakı hərbi uğurlarına zəmin yaradan mühüm hadisə oldu. Bu nəticə müasir hərb tarixində düzgün strateji planlaşdırmanın, ordunun döyüş qabiliyyətinin və xalqın öz dövlətinə inamının əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirdi.

Zəngilanın müasir tarixini fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri azad edilmiş ərazilərin bərpasının ardıcıl inkişaf strategiyası əsasında həyata keçirilməsidir. Bu gün rayonda aparılan işlər keçmişin dağıntılarını aradan qaldırmaqla kifayətlənmir, eyni zamanda gələcək nəsillər üçün müasir, təhlükəsiz və dayanıqlı yaşayış mühitinin yaradılmasını hədəfləyir.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq işləri çərçivəsində Zəngilanda yollar, yaşayış kompleksləri, sosial obyektlər, enerji və kommunikasiya infrastrukturu inşa edilir. Şəhərin 2040-cı ilədək inkişafını nəzərdə tutan Baş plan müasir şəhərsalma prinsiplərinə, ekoloji dayanıqlılığa və əhalinin rahat yaşayışına əsaslanan yeni inkişaf modelinin formalaşdırılmasını nəzərdə tutur.

Burada diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, bərpa prosesi yalnız fiziki infrastrukturun yenilənməsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Məktəblərin, sosial xidmətlərin, nəqliyyat əlaqələrinin və iqtisadi fəaliyyət imkanlarının yaradılması doğma torpaqlara qayıdan insanların normal həyat şəraitinin təmin olunmasına xidmət edir. Başqa sözlə, Zəngilanda quruculuq işləri şəhərin gələcəyini formalaşdırmaqla yanaşı, uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların həyatında yeni mərhələnin əsasını qoyur.

Bu mənada Zəngilanın dirçəlişi Azərbaycanın müharibədən sonrakı inkişaf modelinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Azad edilmiş torpaqlarda müasir yaşayış məntəqələrinin salınması, iqtisadi potensialın hərəkətə gətirilməsi və sosial həyatın bərpası dövlətin uzunmüddətli inkişaf strategiyasının tərkib hissəsidir.

Zəngilanın bərpa prosesində Ağalı kəndinin xüsusi yeri var. Böyük Qayıdış Proqramının ilkin uğurlu nümunələrindən olan Ağalı Azərbaycanın ilk “Ağıllı kənd” layihəsi kimi müasir texnologiyaların kənd həyatına tətbiqinin əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Burada innovativ həllər, yaşıl enerji imkanları və müasir sosial xidmətlər vahid inkişaf yanaşması çərçivəsində birləşdirilir.

Ağalı təcrübəsi göstərir ki, işğaldan azad edilmiş ərazilərin gələcəyi yalnız əvvəlki yaşayış mühitinin bərpası ilə məhdudlaşmır. Məqsəd daha müasir, səmərəli və dayanıqlı həyat şəraitinin yaradılmasıdır. Rəqəmsal həllərin tətbiqi, enerji resurslarından səmərəli istifadə və sosial infrastrukturun inkişafı kənd yerlərində yeni iqtisadi imkanların yaranmasına şərait yaradır.

Ən əsası isə Ağalıya qayıdan ailələrin həyatında yeni səhifə açılır. Uzun illərdən sonra doğma torpaqda yenidən ev qurmaq, övladlarını öz yurdlarında böyütmək və gələcəyini həmin torpaqla bağlamaq Böyük Qayıdışın mənəvi mahiyyətini ifadə edir. Bu qayıdış illərlə qorunub saxlanılan ümidlərin real həyata çevrilməsidir.

Zəngilan şəhərinə, Ağalı və Məmmədbəyli kəndlərinə keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı da bu prosesin davamlı xarakter aldığını göstərir. 2026-cı il oktyabrın 1-nə aid təqdim edilmiş məlumatlara əsasən, həmin yaşayış məntəqələrində ümumilikdə 497 ailə, 2259 nəfər məskunlaşıb. Bu rəqəmlərin arxasında isə hər birinin öz həyat hekayəsi, illərlə davam edən yurd həsrəti və yenidən başlamaq arzusu olan insanlar dayanır.

Zəngilanın gələcək perspektivlərini müəyyən edən əsas amillərdən biri onun strateji nəqliyyat-logistika imkanlarıdır. Rayonun coğrafi mövqeyi Azərbaycanın regional nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsində ona xüsusi üstünlük qazandırır. Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanı, Horadiz–Zəngilan–Ağbənd dəmir yolu və Horadiz–Cəbrayıl–Zəngilan–Ağbənd avtomobil yolu bölgənin iqtisadi və nəqliyyat potensialının inkişafında mühüm rol oynayır.

Bu layihələr Zəngilanı yalnız yerli əhəmiyyətli yaşayış məntəqəsi kimi deyil, gələcəkdə regional ticarət və yükdaşımalar sistemində mühüm mövqeyə malik iqtisadi mərkəz kimi formalaşdırmaq üçün imkanlar yaradır. Nəqliyyat infrastrukturunun genişlənməsi sahibkarlıq fəaliyyətinin canlanmasına, investisiya imkanlarının artmasına və yeni iş yerlərinin yaradılmasına müsbət təsir göstərə bilər.

Xüsusilə Zəngəzur istiqamətində nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı Azərbaycanın Şərq–Qərb nəqliyyat marşrutlarındakı mövqeyinin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələr regional iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsinə, tranzit imkanlarının artmasına və ölkəmizin beynəlxalq nəqliyyat sistemində rolunun möhkəmlənməsinə xidmət edir.

Bununla yanaşı, Zəngilanın iqtisadi dirçəlişində kənd təsərrüfatı, sənaye və turizm sahələrinin inkişafı da mühüm yer tutur. Rayonun təbii ehtiyatları, torpaq potensialı və coğrafi xüsusiyyətləri müxtəlif iqtisadi fəaliyyət istiqamətlərinin genişləndirilməsi üçün zəmin yaradır. Bu potensialın səmərəli reallaşdırılması Zəngilanın uzunmüddətli iqtisadi inkişafına və əhalinin məşğulluğunun artırılmasına töhfə verə bilər.

Beləliklə, Zəngilanın gələcəyi hərbi-strateji əhəmiyyətlə yanaşı, iqtisadi inteqrasiya, müasir infrastruktur və regional əməkdaşlıq imkanları ilə də müəyyən olunur. Dünən müharibənin taleyinə təsir edən bu torpaqlar bu gün sülhün, quruculuğun və iqtisadi inkişafın yeni ünvanına çevrilir.

20 Oktyabr – Zəngilan Şəhəri Günü Azərbaycan xalqının yaddaşında qələbənin sevincini, şəhidlərimizin müqəddəs xatirəsini və doğma torpaqlara qayıdışın mənəvi dəyərini birləşdirən əlamətdar tarixdir. Bu gün Vətən uğrunda canından keçən qəhrəmanlarımızın fədakarlığı ehtiramla yad edilir, müharibənin ağır sınaqlarından keçmiş xalqımızın birlik və həmrəylik ruhu bir daha ön plana çıxır.

Zəngilanın azadlığı Azərbaycan Ordusunun qəhrəmanlığının, dövlətin qətiyyətli siyasətinin və xalqın milli iradəsinin təntənəsidir. Onun bərpası isə qazanılmış qələbənin real inkişaf nəticələrinə çevrilməsinin göstəricisidir. Hər yeni yol, salınan yaşayış məntəqəsi, açılan sosial obyekt və doğma yurduna qayıdan hər bir ailə bu tarixi uğurun davamını təşkil edir.

Bu gün Zəngilanın simasında Azərbaycanın daha geniş bir inkişaf mənzərəsi görünür: öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmiş, sərhədlərinin təhlükəsizliyini möhkəmləndirən, azad edilmiş torpaqlarını yenidən quraraq gələcəyə yönələn güclü dövlətin mənzərəsi. Bu mənzərənin mərkəzində isə Vətənə bağlılıq, milli birlik və quruculuq əzmi dayanır.

Zəngilanın tarixi bir daha sübut edir ki, xalqın yaddaşında yaşayan yurd sevgisini heç bir zaman və məsafə silə bilməz. Bu torpaqların azadlığı ilə başlayan yeni mərhələ indi quruculuq, qayıdış və inkişafla davam edir. Azərbaycan bayrağı Zəngilanda və işğaldan azad edilmiş digər ərazilərimizdə dalğalandıqca, bu torpaqlarda həyat canlandıqca qələbənin mənəvi və tarixi əhəmiyyəti daha da möhkəmlənəcək.

Zəngilan bu gün təkcə azad edilmiş şəhər deyil. O, Azərbaycanın yenilməz iradəsinin, milli yaddaşının və gələcəyə inamının canlı təcəssümüdür.

İlahə Qurbanova

YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı