700 illik yalan: alimlər taun xəstəliyinin mənşəyi barədə ən məşhur “fakt”ı təkzib etdilər

Yeni araşdırma sübut edir ki, əsrlər boyu tarixçilər taunun “sürətli yayılması” nəzəriyyəsini real şahid ifadəsinə deyil, bədii mətnə əsasən qurublar.

Tarixçilər inqilabi bir kəşf elan ediblər: "Qara ölüm"ün mənşəyi və sürətli yayılması ilə bağlı geniş yayılmış nəzəriyyənin əsaslandığı sənədin, əslində, bədii mətn olduğu məlum olub.

Journal of Arabic and Islamic Studies jurnalında dərc edilən yeni araşdırma taunun Çindən Avropaya 10 ildən az müddətdə ildırım sürətilə yayıldığına dair yüzillik təsəvvürü şübhə altına alır.

“Fakt”a çevrilmiş mif

Bu nəzəriyyənin əsas mənbəyi XIV əsr Suriyalı müəllif İbn əl-Vardiyə məxsus makama - qafiyəli nəsr əsəri idi. Bədii üslubla yazılmasına baxmayaraq, əsrlərdir ki, bu mətn sanki xəstəliyin Asiya boyunca hərəkətini qeydə alan tarixi təsvir kimi qəbul edilirdi. Lakin alimlər müəyyən ediblər ki, mətn heç vaxt salnamə kimi yazılmayıb. O, dövrün qorxu və mənəvi sarsıntılarını ifadə edən bir alleqoriya - bədii əsər olub və pandemiyanın yayılma marşrutunu qeydə almaq məqsədi daşımayıb. Səhv interpretasiya hələ orta əsrlərdə yaranıb və sonradan Avropa tədqiqatçıları tərəfindən təkrarlanıb.

Bir uydurma süjet – qlobal nəticələr

Makamaya əsaslanan “sürətli tranzit narrativi” deyilən bir yanaşma formalaşmışdı: bu yanaşmaya görə, Yersinia pestis Mərkəzi Asiyadan Qara dənizə 10 ildən az vaxtda çatmışdı. Hətta müasir genetik araşdırmalar da törədicinin mərkəzi Asiya mənşəyini təsdiqləyərkən, fərqində olmadan bu xronologiyaya söykənirdi - halbuki bu məlumat şeiri xatırladan metaforadan götürülmüşdü.

Alimlər bildirirlər ki, İbn əl-Vardi tək deyildi. Dövrün digər müəllifləri - əs-Safadi və əl-Məqrizi də taunu bədii obrazlarla təsvir edirdilər: səyahətçi, qonaq və ya cəza verən qüvvə kimi. Sonralar bu obrazlar səhvən real coğrafi məlumat kimi yozulmuşdu.

Yeni kəşf nəyi dəyişir?

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, bu kəşf pandemiyanın mövcudluğunu və onun qurbanlarının miqyasını (Avropada əhalinin 30–50%-i həlak olmuşdu) şübhə altına almır. Lakin taunun yayılma tempi və mexanizmləri haqqında təsəvvürləri kökündən dəyişir.

Araşdırma, həmçinin makamanı öz həqiqi mahiyyətinə, - insanların faciəni necə yaşadıqlarına dair mədəni şahidliyə. - qaytarır. Alimlər bunu COVID-19 dövründə yaranmış miflər, simvolik izahlar və psixoloji uyğunlaşma üsulları ilə müqayisə edirlər.

Müəlliflərin vurğuladığına görə, bu hekayə bədii metaforanı fakt kimi qəbul etməyin nə qədər təhlükəli olduğunu və elmi modellərin təkcə bir interpretasiya səhvinə görə necə yanlış istiqamətə yönələ biləcəyini xatırladan vacib bir nümunədir.

Hazırladı:

S.ELAY

XQ