ABŞ İran sazişi, Versal mesajı: 100 il sonra Yaxın Şərq yenidən şəkilləndirilməsi

ABŞ və İran arasında Versal Sarayında imzalanan 14 maddəlik anlaşma memorandumu təkcə iki ölkə arasında hərbi qarşıdurmanın dayandırılması deyil, həm də Yaxın Şərqin gələcək geosiyasi arxitekturasını müəyyənləşdirə biləcək tarixi hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Bu sənədin məhz Versalda imzalanması isə təsadüfi seçim deyil və özündə dərin siyasi-simvolik məna daşıyır.

Tarixə nəzər salsaq, Birinci Dünya müharibəsindən sonra Versal sistemi yeni beynəlxalq münasibətlər nizamının əsasını qoymuşdu. Həmin dövrdə Osmanlı imperiyasının parçalanması ilə Yaxın Şərq süni sərhədlər əsasında yenidən formalaşdırıldı. Böyük güclərin maraqları əsasında çəkilən sərhədlər sonrakı yüz il ərzində regionda müharibələrin, qarşıdurmaların və geosiyasi rəqabətin əsas səbəblərindən birinə çevrildi.

Bu gün isə dünya yenidən böyük transformasiya mərhələsinə daxil olur. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Çin-ABŞ rəqabəti, enerji marşrutları uğrunda mübarizə, İsrail-İran qarşıdurması və qlobal təhlükəsizlik sisteminin aşınması yeni dünya düzəninin formalaşmasını sürətləndirir. Belə bir mərhələdə ABŞ və İran arasında əldə edilən razılaşmanın məhz Versalda imzalanması yüz il əvvəl yaradılmış geosiyasi nizamın yenilənməsi mesajı kimi görünür.

Əgər XX əsrin əvvəllərində Yaxın Şərq Avropa imperiyalarının maraqları əsasında bölüşdürülmüşdüsə, XXI əsrdə məqsəd regionu yeni geosiyasi reallıqlara uyğun şəkildə yenidən formatlaşdırmaqdır. Lakin bu dəfə proses müstəmləkəçilik prinsipləri üzərində deyil, enerji təhlükəsizliyi, iqtisadi inteqrasiya, logistika marşrutları və regional güclərin iştirakı əsasında qurulmağa çalışılır.

Razılaşmada diqqət çəkən əsas məqamlardan biri ABŞ-ın yenidən qlobal arbitr rolunda çıxış etməsidir. Son illərdə Vaşinqtonun Yaxın Şərqdən uzaqlaşdığı barədə fikirlər səsləndirilsə də, İranla əldə olunan razılaşma göstərir ki, ABŞ hələ də regionun əsas təhlükəsizlik memarı olaraq qalır. Hörmüz boğazının açılması, sanksiyaların mərhələli şəkildə ləğvi, İranın beynəlxalq iqtisadi sistemə reinteqrasiyası və yekun sənədin BMT Təhlükəsizlik Şurasında təsdiqlənməsi Vaşinqtonun prosesə rəhbərlik etdiyini nümayiş etdirir.

Eyni zamanda bu razılaşma Yaxın Şərqdə yeni güc balansının formalaşdığını göstərir. Əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq, artıq proseslər yalnız ABŞ, Rusiya və Avropa dövlətləri tərəfindən idarə edilmir. Bu dəfə Pakistan, Türkiyə, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı və Misir kimi regional aktorlar diplomatik prosesin ayrılmaz hissəsinə çevriliblər.

Pakistanın vasitəçilik missiyasını öz üzərinə götürməsi İslamabadın beynəlxalq nüfuzunun artmasının göstəricisidir. Türkiyə regional təhlükəsizlik və diplomatik platforma rolunu möhkəmləndirir. Qətər son illərdə olduğu kimi yenə də dialoq məkanı və vasitəçi kimi ön plana çıxır. Səudiyyə Ərəbistanı regionun iqtisadi və siyasi sabitliyində maraqlı əsas aktorlardan biri kimi çıxış edir. Misir isə ərəb dünyasının ənənəvi siyasi mərkəzi olaraq prosesin legitimliyinə əlavə dəstək verir.

Razılaşmanın davamının məhz Cenevrədə aparılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əgər Versal tarixi dönüş nöqtəsini və yeni geosiyasi konsepsiyanın elanını simvolizə edirsə, Cenevrə beynəlxalq diplomatiyanın, kompromislərin və hüquqi mexanizmlərin paytaxtı hesab olunur. Başqa sözlə, Versal siyasi mesajın verildiyi məkan, Cenevrə isə həmin mesajın hüquqi və institusional çərçivəyə salınacağı platforma rolunu oynayır.

Bütün bunlar onu göstərir ki, ABŞ-İran anlaşması sadəcə atəşkəs sənədi deyil. Bu sənəd Yaxın Şərqin gələcək geosiyasi xəritəsinin konturlarını müəyyən edə biləcək daha geniş prosesin başlanğıcıdır. Əgər tərəflər razılaşmanın müddəalarını tam həyata keçirə bilsələr, regionda yeni təhlükəsizlik sistemi, yeni iqtisadi əməkdaşlıq platformaları və yeni güc balansı formalaşa bilər.
Lakin risklər də az deyil. İsrail faktorunun mövqeyi, İran daxilindəki sərt xətt tərəfdarlarının münasibəti, Körfəz ölkələrinin təhlükəsizlik narahatlıqları və böyük güclər arasındakı rəqabət prosesin gələcəyini müəyyənləşdirəcək əsas amillər olacaq.

Buna baxmayaraq, Versaldan başlayan və Cenevrədə davam edən bu diplomatik marşrut XXI əsrin Yaxın Şərqinin necə formalaşacağına dair ilk ciddi geosiyasi manifest kimi tarixə düşə bilər. Yüz il əvvəl Versalda qurulan sistem Yaxın Şərqi bölmüşdüsə, bu gün Versalda başlayan yeni proses regionu qarşıdurma məkanından əməkdaşlıq məkanına çevirmək iddiası daşıyır.

Mürtəza Bünyadlı