ABŞ nin liderliyi və Trampın yeni dünya məntiqi

ABŞ Prezidenti Donald Trampın fəaliyyəti dünya siyasətində yeni reallıqların formalaşdığını açıq göstərir. Tramp yalnız ölkəsinin strateji maraqlarına uyğun hərəkət etmir, eyni zamanda qlobal güc balansını öz xeyrinə çevirmək məqsədilə beynəlxalq nizamı köklü şəkildə dəyişir.

Bu siyasət göstərir ki, beynəlxalq münasibətlər artıq yalnız hüquqi norma və razılaşmalarla deyil, güc və qüvvə balansı üzərində qurulur. Dünya səhnəsində “kim güclüdür, haqq odur” prinsipi dominant anlayışa çevrilir və ABŞ, bu prinsip əsasında özünü qlobal lider mövqeyində möhkəmləndirmək istəyir. Bu yanaşma beynəlxalq hüququn əhəmiyyətini arxa plana keçirir və dünya siyasətinə yeni tərz gətirir.

Tramp və yeni dünya oyunu

Milli Məclisin deputatı Hikmət Babaoğlu “Xalq Cəbhəsi” nə açıqlamasında qeyd edib ki, ABŞ-nin son dövrlər sərgilədiyi davranışların məntiqini anlamaq üçün Vaşinqtonun hansı strateji məqsədlər güddüyünü düzgün dərk etmək lazımdır: “Amerika Birləşmiş Ştatları çoxlarının düşündüyü kimi yeni dünya nizamı formalaşdırmır. Əslində ABŞ qlobal dövlət modeli qurmağa çalışır. Yeni dünya nizamı anlayışı nəzəri baxımdan çoxmərkəzli, yəni multipolyar və üfüqi münasibətlər sisteminə əsaslanmalı idi. Yeni dünya nizamı mümkün olan çoxsaylı güc mərkəzlərinin mövcudluğunu nəzərdə tutur. Bu, dövlətlərarası münasibətlərin üfüqi xarakter daşıdığı bir sistem deməkdir. Lakin ABŞ bu yanaşmanı qəbul etmir. Vaşinqton dünyanı şaquli münasibətlər sistemi kimi görür və bu sistemin zirvəsində özünü yerləşdirir.

ABŞ özünü qlobal dövlət kimi təqdim edir və beynəlxalq münasibətləri şaquli piramida şəklində formalaşdırmaq istəyir. Bu piramidanın başında isə məhz Amerika dayanır. ABŞ-nin beynəlxalq arenada atdığı addımlar yalnız bu konsepsiya çərçivəsində məntiqi izahını tapır. Hazırda dünyada baş verən proseslər göstərir ki, ABŞ yeni dünya nizamını deyil, qlobal dövlət nəzəriyyəsini reallaşdırmağa çalışır. Amerikanın davranışlarını anlamaq üçün onun nə istədiyini bilmək əsas şərtdir”.

Rubionin Kuba prezidenti ola bilməsi ilə bağlı səsləndirilən mülahizələrə toxunan Hikmət Babaoğlu burada da siyasi alt-məntiqin mövcud olduğunu bildirib: “Marko Rubio ispan əsillidir. Ona görə də görünür, bu məntiqdən çıxış edərək istənilən ispandilli və portuqaldilli ölkəyə ABŞ prezidenti Rubionu layiqli namizəd kimi görə bilər. Mənə elə gəlir ki, bu fikrin altındakı siyasi məzmun məntiq etibarilə məhz bundan ibarətdir”.

“Tramp və güc qanunu”

Politoloq Azad Məsiyev diqqətə çatdırıb ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp ölkəsinin strateji maraqlarına uyğun hərəkət edir: “Amerika dövləti dünyada bir qütublu sistem yaratmaq və özünü onun lideri kimi möhkəmləndirmək niyyətindədir. Trampın fəaliyyəti də məhz bu məqsədə xidmət edir. Yəni ABŞ dünya səhnəsində hökmranlıq etmək və maraqlarını qorumaq istəyir.

Bu yanaşma beynəlxalq nizamı köklü şəkildə dəyişib. Kim güclüdür, haqq odur prinsipi artıq dünya siyasətində dominant anlayış halına gəlib. Hətta Tramp seçkilər ərəfəsində və andiçmə mərasimində açıq şəkildə bəyan etmişdi ki, Kanada Birləşmiş Ştatlarının bir ştatı olmalıdır. Venesueladakı əməliyyatlar və digər beynəlxalq təşəbbüsləri göstərdi ki, ABŞ artıq dünya idarəetmə sistemində öz gücünü əsas alır. Bu yanaşma bir tərəfdən dünya siyasətində xaos yaradır, digər tərəfdən isə ABŞ-ın strateji maraqlarını təmin edir. Nəticədə beynəlxalq münasibətlər artıq beynəlxalq hüquq çərçivəsində deyil, güc və qüvvə balansına əsaslanır.

O, vurğulayıb ki, Donald Trampın fəaliyyəti bunun bariz nümunəsidir. o, dünya siyasətində yeni reallıqları formalaşdırır və güc prinsiplərini ön plana çıxarır, bu da müasir qlobal düzənə ciddi təsir göstərir”.

Günel Elxan