Açıq satışdakı şirniyyatlar: dad yoxsa xəstəlik mənbəyi? ARAŞDIRMA

Şirniyyatlar gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Çay süfrəsi, bayramlar, uşaq hədiyyələri və sadəcə gündəlik qəlyanaltı — şirniyyatlar bir çox mədəniyyətlərdə ən sevilən qidalardan sayılır. Lakin bu “dadlı qəlyanaltı” təkcə zövq üçün deyil, sağlamlıq üçün də müxtəlif risklərin mənbəyi ola bilər. Son dövrlərdə qida ekspertləri, həkimlər və ictimai sağlamlıq orqanları yüksək şəkərli və ultra-prosess edilmiş qidaların insan sağlamlığına təsiri barədə ciddi xəbərdarlıqlar edirlər. Bununla belə, bəzi sənaye lobbiləri şəkərli qidaların ziyanı barədə narahatlıqları şişirdilmiş sayır və istehlakçılara daha rahat yanaşma təklif edirlər.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Şirniyyatın tərkibi və qidalanma baxımından mənası

Şirniyyatlar əsasən rafinə olunmuş şəkər və əlavə maddələrdən ibarətdir və bunların qidalanma dəyəri əsasən kalori ilə məhdudlaşır, bədən üçün zəruri vitamin və minerallarla zəngin deyil. Bu tip qidalar qəbul edildikdə qanda şəkər səviyyəsi kəskin yüksəlir və tez bağırsaqlar tərəfindən mənimsənir, bu da bədəndə “boş kaloriyalar” kimi qalır.

Bəzi ekspertlər hesab edir ki, şirniyyat və şəkərli qidaların yüksək qəbulunun ürək-damar xəstəlikləri, piylənmə, diş çürüməsi və metabolik xəstəliklər ilə əlaqəsi var. Şirniyyatdakı əlavə şəkər insulin səviyyəsini dəyişə, qan xolesterolunu artıra və ürək sağlamlığına zərər verə bilər.

Dünya miqyasında sağlamlıq riskləri

Şirniyyat və ağır metal narahatlığı

Ən son Amerika ştatının sınaqlarında 46 müxtəlif şirniyyat məhsulunun 28-də arsenik kimi ağır metalların “təhlükəli səviyyə”də olduğu aşkar edilib ki, bu da xərçəng və orqan zədələnməsi riskini artırır. Bu araşdırma valideynləri və istehlakçıları ciddi narahat edib.

Ürək və metabolik xəstəliklərlə əlaqə

Tədqiqatlar göstərir ki, yüksək şəkərli qidaların müntəzəm istifadəsi ürək-damar xəstəlikləri, insulin müqaviməti və piylənmə riskini artırır. Bəzi araşdırmalarda şəkərin mənbəyi (xüsusilə maye şəkər) ürək çatışmazlığı və damar problemləri riskini artıran faktor kimi göstərilir.

Diş sağlamlığı

Şirniyyatların dişlərlə uzun müddət təmasda qalması diş çürüməsinə səbəb olur — bu, xüsusən yapışqan tekstura malik konfetlərdə daha çox rast gəlinir və qlobal sağlamlıq narahatlıqlarından biridir.

Psixoloji təsirlər

Şirniyyat, çay və qəhvə yanında tez-tez qəbul edilən çox şəkərli qidalar qısa müddətli enerji artımı yaradır, lakin sonrasında kəskin enerji enişi, əsəbilik və yorğunluqla nəticələnə bilər.

Azərbaycan bazarında vəziyyət və istehlak meylləri

Azərbaycanın şirniyyat bazarı son illərdə sürətlə böyüyür və istehlak artmaqda davam edir. Bir məlumatda göstərilir ki, 2025-ci ildə ölkədə konfet və şirniyyat sektorunun gəliri təxminən 1.93 milyard dollara çatıb və ortalama insan başına şirniyyat istehlakı artmaqdadır.

Bu artım həmənçinin şəkər qəbulunun yüksəlməsi ilə bağlı ümumi qidalanma trendini göstərir — bu da uzun müddətdə piylənmə və şəkərli diabet riskini artıran bir faktor ola bilər. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da şəkərli və ultra-prosess edilmiş qidaların qəbulunun məhdudlaşdırılmasını tövsiyə edir.

Hansı hallarda ziyan artar və necə qorunmaq olar?

Sağlamlıq risklərinin artdığı hallar

Çoxlu miqdarda və müntəzəm istehlak — gündəlik çox sayda şirniyyat qəbul edilməsi metabolik yükü artırır.

Süni qatqılar və rəngləndiricilər kimi əlavələr — bəzi sintetik maddələr allergik reaksiyalar və həzm problemlərinə yol aça bilər.

Uşaqlarda qida balansının pozulması — əsas qidalardan çox şirniyyat istehlakı uşağın böyümə və inkişafına mənfi təsir göstərə bilər.

Sağlam seçim və profilaktika

Miqdar məhdudlaşdırılması — şirniyyatları tamamilə qadağan etmək yerinə az miqdarda və nadir hallarda qəbul etmək məqsədəuyğundur.

Təbii alternativlərə üstünlük — təbii meyvələr, unsuz şirniyyatlar və şəkərsiz desertlər kimi seçimlər daha sağlam ola bilər.

Gündəlik balanslı qidalanma — əsas qidaların qəbulunu prioritetləşdirmək və şəkərli məhsulları qəlyanaltı kimi istifadə etmək tövsiyə edilir.

Şirniyyatlar gündəlik həyatın dadlı hissəsi olsa da, onların əsas tərkib hissəsi şəkərdir və qidalanma baxımından dəyəri çox azdır. Bu tip qidaların yüksək istehlakı metabolik xəstəliklər, diş problemləri və ümumi sağlamlıq risklərini artırır, xüsusilə uşaqlar və risk qrupuna daxil olan şəxslər üçün daha təhlükəlidir. Azərbaycan kimi ölkələrdə isə istehlakın artması bu riskləri daha da aktuallaşdırır. Sağlam qidalanma və şirniyyatın miqdarının idarə olunması uzunmüddətli sağlamlıq üçün vacibdir.

Ayşən Vəli