Afrika qitəsi parçalanır: alimlər yeni okeanın formalaşmasını izləyir

"Şərqi Afrika dünya xəritəsini dəyişir və bir gün Afar səhrasının yerində geniş bir okean meydana çıxacaq..."

Hazırda Şərqi Afrikanın düz ortasında nəhəng geoloji proses baş verir. Qitə yavaş, lakin dayanmadan parçalanır və zamanla yaranan çatlağa su dolacaq, nəticədə yeni bir okean əmələ gələcək.

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "mixnews.lv" nəşri yazıb.

Alimlər bu hadisənin ilk ciddi əlamətlərini dünyanın ən alçaq və geoloji cəhətdən ən aktiv bölgələrindən biri olan Afar səhrasında qeydə alıb. Bu ərazidə bu gün tarixin formalaşmasını müşahidə etmək mümkündür.

Unikal təbii eksperiment

"Bu, qitə rifti ilə okean rifti arasındakı keçidi araşdırmaq üçün Yerdə yeganə yerdir", - Lids Universitetinin tədqiqatçısı Kristofer Mur qeyd edir. Dünyanın heç bir yerində yeni okeanın yaranmasını real vaxtda izləməyə imkan verən bu cür aydın bir rift prosesi yoxdur.

Niyə məhz Afar?

Afar çökəkliyi üç tektonik plitənin - Afrika (Nubiya və Somali plitələrinə bölünmüş), həmçinin Ərəbistan plitəsinin kəsişmə nöqtəsində yerləşir. Bu plitələr tədricən bir-birindən uzaqlaşaraq riftinqə- yer qabığının dartılması və parçalanmasına səbəb olur.

Bu proses milyonlarla il davam edir və 6 min kilometrdən çox məsafəyə uzanan Şərqi Afrika Rift Vadisinin yaranmasına gətirib çıxarıb. Bu nəhəng çatlaq sistemi Ədən körfəzindən Mozambikədək uzanır.

Riftinq bu gün də aktiv şəkildə davam edir. Məsələn, 2005-ci ildə Efiopiyada cəmi bir neçə gün ərzində uzunluğu 56 kilometrə, eni isə 8 metrə çatan bir çatlaq əmələ gəlib. 

Geoloji zaman ölçüsü ilə bu, bir anlıq hadisə olsa da, əslində bu, tektonik plitələrin yüz illərlə davam edən hərəkətinə bərabər olub. 2018-ci ildə isə Keniyada güclü yağışlardan sonra böyük bir çatlaq yaranıb və yerli əhalidə ciddi narahatlıq doğurub.

Yeni okean nə vaxt yaranacaq?

Müasir texnologiyalar, xüsusilə də GPS alimlərə yeni okeanın nə vaxt yaranacağını proqnozlaşdırmağa imkan verir. Peyk müşahidələri tektonik plitələrin hərəkətini yüksək dəqiqliklə ölçməyə kömək edir.

Məlumatlara əsasən, Ərəbistan plitəsi Afrikadan ildə təxminən 2,5 sm sürətlə uzaqlaşır. Nubiya və Somali plitələri isə ildə 0,5 - 1,2 sm aralığında bir-birindən ayrılır. Bu rəqəmlər kiçik görünə bilər, lakin milyon illərlə davam etdikdə nəhəng dəyişikliklərə səbəb olur.

Proqnozlara görə, 5-10 milyon il ərzində Qırmızı dəniz və Ədən körfəzinin suları Afar çökəkliyini dolduracaq və Afrika Burnu ayrıca bir qitəyə çevriləcək. 2020-ci ildə "Geophysical Research Letters" jurnalında dərc olunmuş araşdırma bu ehtimalı təsdiqləyir və regiondakı seysmik aktivlik və yer qabığının deformasiyası ilə bağlı analizlərə əsaslanır.

2021-ci ildə isə Lids Universiteti və Əddis-Əbəbə Universitetinin alimləri "Nature" jurnalında Afar çökəkliyində artıq okean qabığının formalaşdığına dair sübutlar təqdim edib.

Onlar yerli vulkanlardan püskürən bazalt süxurlarının kimyəvi tərkibini araşdıraraq, onların dəniz dibi süxurlarına bənzədiyini müəyyən edib. Bu, yeni okeanın yaranma prosesinin artıq başladığını, lakin hələ ilkin mərhələdə olduğunu göstərir.

Gələcək dəyişikliklər

Altıncı okeanın doğulması təkcə bir fərziyyə deyil, elmi cəhətdən əsaslandırılmış faktdır. Bu proses milyonlarla il davam edəcək, lakin onun ilk mərhələlərini artıq bu gün müşahidə etmək mümkündür. Şərqi Afrika yavaş-yavaş, lakin qaçılmaz şəkildə dünya xəritəsini dəyişir və bir gün Afar səhrasının yerində geniş bir okean meydana çıxacaq.