AĞ EV İRAN MÜHARİBƏSİNDƏ “QƏLƏBƏ” NAĞILI AXTARIR

Vaşinqton – Reuters agentliyinin məlumatına görə, ABŞ prezidenti Donald Tramp administrasiyası İranla davam edən müharibə fonunda ardıcıl və inandırıcı “qələbə nağılı” formalaşdırmaqda çətinliklə üzləşib. Ağ Evə yaxın mənbələrin bildirdiyinə görə, prezidentin müşavirləri artan yanacaq qiymətləri, hərbi-strateji hədəflər və daxili siyasi təzyiqlər arasında balans tapmağa çalışırlar.

Münaqişənin başlanmasından təxminən iki həftə sonra qarşıdurma qlobal maliyyə bazarlarında ciddi dalğalanma yaradıb və beynəlxalq enerji ticarətinə təsir göstərib. Xüsusilə Hörmüz boğazı üzərindən neft daşımalarının demək olar ki, dayanması Vaşinqton üçün həm iqtisadi, həm də siyasi riskləri artırıb.

Ağ Evdə strategiya mübahisəsi

Reuters-in məlumatına görə, Ağ Ev daxilində İran müharibəsinin necə təqdim olunacağı və nə vaxt “qələbə” elan ediləcəyi ilə bağlı fikir ayrılığı yaranıb. Bu daxili müzakirələr prezidentin müharibə ilə bağlı tez-tez dəyişən açıqlamalarında da özünü göstərir.

Analitiklərin fikrincə, İranla qarşıdurma ABŞ-ın 2003 Iraq müharibəsindən  sonra həyata keçirdiyi ən genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlardan biri sayılır. Lakin münaqişənin siyasi və iqtisadi nəticələri Vaşinqton üçün yeni dilemmanın yaranmasına səbəb olub.

 Ziddiyyətli mesajlar və bazar reaksiyası

Prezident Tramp fevralın 28-də müharibənin başlanğıcında daha geniş strateji məqsədlərdən danışsa da, son günlərdə əməliyyatı “demək olar ki, tamamlanmış məhdud əməliyyat” kimi təqdim etməyə çalışır. Buna baxmayaraq, prezidentin açıqlamalarının tez-tez dəyişməsi enerji bazarlarında qeyri-sabitliyi gücləndirir.
Kentukki ştatında keçirilən mitinqdə Tramp əvvəlcə “müharibəni qazandıq” bəyanatını versə də, dərhal sonra “amma işi tam bitirmədən çıxmaq istəmirik” sözlərini işlədib. Bu ziddiyyətli mesajlar həm siyasi dairələrdə, həm də bazarlarda qeyri-müəyyənlik yaradıb.

Ağ Evdə iqtisadi blok prezident Trampa xəbərdarlıq edib ki, neft qiymətlərindəki artım və ABŞ-da benzin qiymətlərinin yüksəlməsi müharibəyə ictimai dəstəyi sürətlə zəiflədə bilər. Siyasi müşavirlər də eyni mövqeni bölüşürlər.
Prezidentin aparat rəhbəri Susie Wiles və onun müavini James Blair isə yanacaq qiymətlərinin siyasi təsirini nəzərə alaraq əməliyyatın “məhdud və demək olar ki, başa çatmış” kimi təqdim edilməsini tövsiyə ediblər. Vaşinqtonda üç fərqli yanaşma
ABŞ siyasi dairələrində müharibənin davamı ilə bağlı üç əsas mövqe formalaşıb.
Birinci mövqe İrana qarşı hərbi təzyiqin artırılmasını müdafiə edən bəzi siyasətçilərə məxsusdur. Bu mövqeni senatorlar Lindsey Graham və Tom Cotton, həmçinin siyasi şərhçi Mark Levin dəstəkləyir. Onların fikrincə, ABŞ İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını qəti şəkildə almalı və ABŞ qüvvələrinə qarşı hücumlara sərt cavab verməlidir.
İkinci mövqe isə ABŞ-ın uzunmüddətli Yaxın Şərq müharibəsinə cəlb olunmasına qarşı çıxan populist siyasi dairələrdən gəlir. Bu mövqeni strateq Steve Bannon və media şərhçisi Tucker Carlson açıq şəkildə ifadə edirlər.
Trampa yaxın mənbələrdən biri mövcud vəziyyəti belə xarakterizə edir: “Prezident müxtəlif auditoriyalara fərqli mesajlar verməyə çalışır. Bəzi siyasi mənbələrə əməliyyatın davam etdiyini göstərir, bazarlara isə müharibənin tezliklə bitə biləcəyinə dair siqnallar verir.”
 Hörmüz boğazı əsas risk olaraq qalır
Analitiklərin fikrincə, münaqişənin gələcək gedişatı böyük ölçüdə Hörmüz boğazı ətrafında baş verən hadisələrdən asılı olacaq. Normal şəraitdə dünya neft daşımalarının təxminən beşdə biri bu strateji su yolundan keçir.
Son günlərdə İran qüvvələrinin bölgədə tanker və nəqliyyat infrastrukturlarını hədəfə alması enerji bazarlarında gərginliyi artırıb. Tehran rəhbərliyi isə boğazın bağlı qalacağını bəyan edərək qlobal enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqları daha da gücləndirib.
Müharibənin siyasi və iqtisadi qiyməti
Ekspertlər hesab edirlər ki, münaqişənin uzanması ABŞ daxilində iqtisadi təzyiqləri gücləndirə və prezidentin siyasi dəstəyini zəiflədə bilər. Enerji qiymətlərinin artması və mümkün hərbi itkilər Vaşinqton üçün əlavə siyasi risklər yaradır.
Bununla belə, “Make America Great Again” hərəkatının tərəfdarları hələlik Trump-ın İran siyasətinə böyük ölçüdə dəstək verməyə davam edirlər.

Analitiklərin fikrincə, qarşıdakı həftələrdə müharibənin gedişi və xüsusilə enerji bazarlarının reaksiyası Ağ Evin bu münaqişəni nə vaxt və hansı şərtlərlə “qələbə” kimi təqdim etməyə çalışacağını müəyyən edəcək.
 

Arzuman Loğmanoğlu