Ağ Evin 48 saatlıq ultimatumu, Tehranın sərt cavabı, Kreml oyunda

ABŞ–İran xəttində artan gərginlik diplomatik böhran çərçivəsini aşaraq, hərbi-siyasi balansın yenidən qurulduğu bir mərhələyə daxil olub. Aylardır davam edən nüvə danışıqları indi ya kompromis, ya da qarşıdurma arasında seçim nöqtəsinə gəlib çıxıb.

Vaşinqtonun Tehrana 48 saatlıq yazılı təklif ultimatumunu verməsi və paralel şəkildə bölgəyə misli görünməmiş hərbi güc toplaması göstərir ki, diplomatiya ilə hərbi təzyiq eyni anda işə salınıb. Bu isə sadəcə danışıqlar deyil, strateji psixoloji müharibədir.

Diplomatik masa: Son şansmı?

ABŞ rəsmisi “Axios”a bildirir ki, İran layihə mətni təqdim edərsə, Cenevrədə hərtərəfli danışıqlar başlaya bilər. Bu, formal olaraq diplomatik kanalın açıq qaldığını göstərir.
Lakin Vaşinqtonun əsas tələbi dəyişməyib: “sıfır zənginləşdirmə”. İran isə maksimum üç illik fasilə və uranın bir hissəsinin üçüncü ölkəyə ötürülməsi kimi kompromis variantlar təklif edir. Bu, tərəflərin strateji mövqelərinin hələ də bir-birindən uzaq olduğunu göstərir.

“The Wall Street Journal” yazır ki, İranın zənginləşdirilmiş uranı 12 nüvə bombası üçün kifayətdir. Bu informasiya Vaşinqtonun niyə vaxt faktorunu ön plana çıxardığını izah edir. ABŞ üçün məsələ artıq “danışıqların nəticəsi” deyil, “nüvə nöqtəsindən əvvəl dayanmaq”dır.
Hərbi səhnə: “İkiqat sıxac” strategiyası
Pentaqonun bölgədəki yerləşdirmələri təsadüfi deyil. Nüvə enerjisi ilə işləyən USS Abraham Lincoln və dünyanın ən böyük təyyarədaşıyan gəmisi USS Gerald R. Ford artıq əməliyyat zonasındadır.

Bu iki zərbə qrupu Oman körfəzi və Aralıq dənizi istiqamətlərindən İranı iki tərəfdən sıxışdırmaq üçün qurulmuş “ikiqat sıxac” modelidir. Hər birində təxminən 70–75 qırıcı təyyarənin olması ABŞ-ın hava üstünlüyünü maksimum səviyyəyə çıxardığını göstərir.
Bundan əlavə F-22 Raptor – hava dominantlığının zirvəsi sayılır.F-35 Lightning II – çoxməqsədli, yüksək dəqiqlikli zərbə platformasıdır. E-3 Sentry – erkən xəbərdarlıq və komanda idarəetmə sistemidir. Patriot və THAAD – mümkün cavab zərbələrinə qarşı müdafiə sipəridir.
Bu kombinasiya göstərir ki, ABŞ yalnız hücum yox, həm də İranın proksi qüvvələri və ya birbaşa raket zərbələrinə qarşı çoxqatlı müdafiə planı qurub.

Vaşinqton daxilində fikir ayrılığı

ABŞ siyasi elitasında strategiya ilə bağlı parçalanma var. Senator Lindsi Qrem hərbi variantın masada qalmasını açıq müdafiə edir. Digər tərəfdən Donald Trumpın komandasında diplomatik razılaşma əldə etməyə meyilli qrupun da olduğu bildirilir.
Bu isə o deməkdir ki, qərar yalnız hərbi hesablama deyil, həm də daxili siyasi balans məsələsidir.

Tehran: Təslimiyyət yox, çəkindirmə

İran prezidenti Məsud Pezeşkian ölkəsinin sülhə sadiq olduğunu bildirsə də, “bütün ssenarilərə hazırıq” mesajını verir.

Xarici işlər naziri Abbas Araghchi diplomatik həll üçün “yaxşı şans” olduğunu desə də, İran parlamentindəki təhlükəsizlik komissiyası rəhbərliyi istənilən hücuma “təəssüf doğuran cavab” veriləcəyini bəyan edir.
Bu ritorika göstərir ki, Tehran həm danışıqları açıq saxlayır, həm də çəkindirici ritorika ilə daxili və regional auditoriyaya mesaj verir: “təslim olmayacağıq”.

Moskva faktoru

“Financial Times”-ın məlumatına görə, İran və Rusiya arasında hava hücumundan müdafiə sistemlərinin tədarükünə dair müqavilə imzalanıb. Verba sistemlərinin erkən çatdırılması iddiaları göstərir ki, Tehran mümkün hava hücumuna qarşı müdafiəni gücləndirir.
Bu isə münaqişə ssenarisində Rusiya faktorunun dolayı şəkildə mövcud olacağını göstərir. Moskva birbaşa müdaxilə etməsə belə, İranın müdafiə qabiliyyətinin artması əməliyyatın qiymətini yüksəldə bilər.

 “Şok və qorxu” astanası?

2003-cü ildəki İraq əməliyyatından əvvəlki hərbi hazırlıqla indiki yerləşdirmələr arasındakı oxşarlıq diqqət çəkir. ABŞ-ın 10–15 günlük ultimatum verdiyi bildirilir.
Bu o deməkdir ki, növbəti günlər kritikdir.Üç ssenari mümkündür:
1.    Müvəqqəti razılaşma – İran zənginləşdirməni məhdudlaşdırır, ABŞ hərbi təzyiqi azaldır.
2.    Məhdud zərbə – ABŞ strateji obyektlərə qarşı lokal əməliyyat keçirir.
3.    Regional eskalasiya – İranın cavab zərbəsi Yaxın Şərqdə genişmiqyaslı qarşıdurmaya səbəb olur.
Hazırkı dinamika göstərir ki, hər iki tərəf müharibə istəmir, lakin geri addım da atmır. Diplomatiya ilə hərbi güc paralel hərəkət edir. Bu isə böhranı klassik danışıqlar prosesindən daha çox, yüksək riskli strateji şahmat partiyasına çevirir. Yaxın Şərq növbəti günlərdə ya yeni nüvə razılaşmasına, ya da tarixi qarşıdurmaya şahid ola bilər.

Mürtəza