Alimlər narahatdır: Çirkli buz buzlaqların əriməsini sürətləndirə bilər

Bir vaxtlar parlaq ağ rəngi ilə seçilən Himalay buzlaqları avtomobillərin işlənmiş qazları, kömürlə işləyən elektrik stansiyaları və sənaye müəssisələrinin yaratdığı çirklənmənin təsiri ilə getdikcə daha çox örtülür.

Qaynarinfo “The New York Times”a istinadən xəbər verir ki, bu tünd təbəqə buzun səthində toplandıqda buzlaqların daha çox günəş istiliyi udmasına və daha sürətlə əriməsinə səbəb olur.

Problem xüsusilə Nepalın Langtanq kimi yüksək dağlıq ərazilərində kəskin şəkildə özünü göstərir. Müəlliflərin sözlərinə görə, məhz burada yaxın vaxtlarda buzlaq uçqunu dağıdıcı və qəfil daşqınlara səbəb olub. Mənzərəli görünüşünə baxmayaraq, bu bölgə Cənubi Asiyanın ən çox çirklənmiş sənaye ərazilərindən bəzilərinin külək istiqamətində yerləşir.

Nepaldakı fəlakətin dəqiq səbəbi hələ məlum deyil. Lakin alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, havanın çirklənməsi bütün dünyada buzlaqlar üçün getdikcə daha ciddi təhlükəyə çevrilir. Qlobal istiləşmə ilə birlikdə bu amil buzlaqların fəlakətli şəkildə dağılması və bununla əlaqəli daşqınlar riskini artırır.

“Bu, həmin buzlaqlara, xüsusilə də onlar getdikcə nazikləşdikcə, çox böyük təsir göstərir”, – Kolumbiya Universitetinin Lamont-Doherti Yer Rəsədxanasının geofizika professoru Marko Tedesko bildirib.

Bu nəticələr Yer kürəsində çirklənmənin təsirinə məruz qalmayan ərazilərin nə qədər azaldığını bir daha göstərir. Buraya Sakit okeanın dibindəki mikroplastiklər və hətta Amazon hövzəsində aşkarlanan zəhərli “əbədi kimyəvi maddələr” – PFAS da daxildir.

His buzun əriməsini niyə sürətləndirir?

Alimləri xüsusilə buzlaqların üzərində toplanan his narahat edir. Problem təkcə çirkləndirici hissəciklərin tərkibində olan ağır metallar və digər təhlükəli maddələrlə bağlı deyil.

Tünd rəngli buzu isti və günəşli havada qara köynəklə müqayisə etmək olar: belə səth işığı daha az əks etdirir və günəş enerjisinin daha böyük hissəsini udur.

Beləliklə, səthin günəş enerjisini kosmosa geri əks etdirmək qabiliyyətini ifadə edən albedo effekti zəifləyir.

“Albedo səthin əks etdirmə qabiliyyətini xarakterizə edən elmi termindir və səthə çatan ümumi enerji ilə müqayisədə günəş enerjisinin hansı hissəsinin kosmosa geri qaytarıldığını göstərir”, – müəlliflər izah edirlər.

Yüksək dağlıq ərazilərdə təmiz qar üzərinə düşən günəş işığının 90 faizədək hissəsini əks etdirə bilir. Lakin qar və buzun üzərində his kimi çirkləndiricilər toplandıqda onların əks etdirmə qabiliyyəti kəskin azalır. Nəticədə səth günəş enerjisini kosmosa qaytarmaq əvəzinə daha çox istilik udur.

Bu isə buzun əriməsini sürətləndirir. Çin Elmlər Akademiyasının alimlərinin apardığı son modelləşdirməyə əsasən, Cənubi Asiya atmosferinə daxil olan qara karbon 2007–2016-cı illər arasında Himalay buzlaqlarında ümumi kütlə itkisinin üçdə birinə qədərinə səbəb olmuş ola bilər.

Bundan əlavə, buzun səthində toplanan su aşağıya doğru süzülərək buzlağın daxilində tunellər yarada bilər. Bu proses onun strukturunu zəiflədə, qeyri-sabit hala gətirə və nəticədə qəfil və genişmiqyaslı uçquna səbəb ola bilər.

Peyk məlumatları alimlərə bu prosesi daha yaxşı anlamağa kömək edir. Bu il dərc olunan araşdırmada altı il ərzində aparılmış peyk müşahidələri təhlil edilib və Pakistanın sənaye bölgələrinin yerləşdiyi düzənliklərdən qara karbon və mineral tozun Himalayların yüksək dağlıq ərazilərinə necə çatdığı araşdırılıb. Bu çirkləndiricilər buzun səthini tündləşdirərək onun əriməsini sürətləndirir.

“Çirklənmə nəzarətsiz qalarsa, gələcəkdə daha böyük buz itkisi ilə qarşılaşa bilərik”, – araşdırmaya rəhbərlik edən Yeni Zelandiyanın Otaqo Universitetinin tədqiqatçısı Abira Senqupta bildirib. Onun sözlərinə görə, bu, Nepaldakı daşqına bənzər yeni daşqınların yaranması riskini artırır.

Çirklənmə hətta qar yağmasına təsir edir

Buzlaqların əriməsi yalnız onların səthində yaranan tünd təbəqədən asılı deyil. Alimlər problemin şiddətini artıra biləcək digər mexanizmlər də müəyyən ediblər.

Belə ki, atmosferdəki his dağlıq ərazilər üzərində istiliyi saxlayır, buludların formalaşmasına təsir göstərir və bölgəyə düşən qarın miqdarını azalda bilər. Nəticədə buzlaqlar onların bərpası və böyüməsi üçün zəruri olan təzə qardan məhrum olur.

Çirkləndirici hissəciklər qarda da toplanaraq birbaşa buz örtüyünün daxilinə nüfuz edə və daxildən əlavə əriməyə səbəb ola bilər.

Cənubi Asiyada çirklənmənin mənbələri çoxdur. Benzinlə işləyən avtomobillərin işlənmiş qazları mühüm rol oynayır. Bundan başqa, məişətdə yemək bişirmək üçün istifadə olunan sobalar, ənənəvi kərpic zavodları, eləcə də kənd təsərrüfatı sahələrində və meşələrdə mövsümi yanğınlar atmosferi çirkləndirir.

“Bu tünd təbəqə istiliyi udmağa başladıqda ətrafındakı səthin əriməsini işə salır. Bu isə buzun daha aşağı qatlarında gizlənmiş daha qədim toz və qalıq təbəqələrini üzə çıxara bilər”, – Nepaldakı Tribhuvan Universitetinin tədqiqatçısı Aşutos Paudel izah edib.

Onun sözlərinə görə, ərimə sürətləndikcə özünəməxsus qapalı dövr yaranır: nə qədər çox buz əriyirsə, bir o qədər çox çirklənmiş tünd təbəqə üzə çıxır və onlar da öz növbəsində daha çox günəş istiliyi udur.

Emissiyaların azaldılması tez nəticə verə bilər

Bununla yanaşı, tədqiqatların nəticələri problemin mümkün həlli yollarının da olduğunu göstərir. Qlobal istiləşmənin əsas səbəbi olan karbon qazı atmosferdə əsrlərlə qala bildiyi halda, qara karbon orada cəmi bir neçə gün və ya bir neçə həftə qalır.

Bu o deməkdir ki, onun emissiyalarının azaldılması demək olar ki, dərhal nəticə verə bilər. Məsələn, elektrik avtomobilləri, bərpa olunan enerji mənbələri və daha az emissiya yaradan müasir sobalar kimi daha təmiz texnologiyalar buna kömək edə bilər. Atmosferdə hisin miqdarının azalması havanın daha sürətlə təmizlənməsinə və onun həssas Himalay buzlaqlarına mənfi təsirinin azalmasına imkan verər.

Hindistanın Tropik Meteorologiya İnstitutunun alimləri tərəfindən 2023-cü ildə aparılan araşdırma çirklənmənin buzlaqlara təsirini real şəraitdə müşahidə etmək üçün özünəməxsus eksperiment imkanı yaradıb. Tədqiqatçılar 2020-ci ilin yazında COVID-19 pandemiyası ilə əlaqədar karantin məhdudiyyətləri dövrünü təhlil ediblər. Həmin vaxt iqtisadi fəallıq və nəqliyyatın hərəkəti əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdı.

Alimlər müəyyən ediblər ki, çirklənmə səviyyəsinin müvəqqəti azalması qar örtüyünün daha parlaq olmasına səbəb olub və Himalaylarda qarın əriməsi 40 faiz azalıb.

Tədqiqatçılar vurğulayıblar ki, bu, bütün dünyada iqtisadi fəaliyyətin dayandırılmasının zəruri olduğu anlamına gəlmir. Söhbət ilk növbədə ondan gedir ki, havanın çirklənməsi ilə mübarizə regionun buzlaqlarının qorunmasına kömək edə bilər. Əks halda bu buzlaqlar yox olmaq təhlükəsi ilə getdikcə daha çox üz-üzə qalacaq.

Aydın