Alimlər Yerin tarixinin gizli zaman sərhədinin olduğunu aşkar ediblər

Əvvəllər sönmələrin, təkamül sıçrayışlarının və iqlim dəyişmələrinin xaotik ardıcıllığı hesab edilən Yerin geoloji xronologiyası aydın strukturlaşdırılmış qanunauyğunluğa uyğundur. Və planetin epoxaları, dövrləri və eraları yüz milyonlarla ili əhatə edən bir ritmə uyğun olaraq formalaşır.
Oxuməni.az xəbər verir ki, “Dailygalaxy.com” yazır ki, bu, əsaslı tədqiqat aparan alimlərin gəldiyi nəticədir.
Uzun müddət elm adamları hesab edirdilər ki, planetdə əsas hadisələr - kütləvi məhvlər, təkamül partlayışları və qlobal iqlim dəyişiklikləri epizodik olaraq baş verir. İndi tədqiqatçılar deyirlər ki, bu nöqteyi-nəzər natamam idi. Vilnüs Universitetinin professoru Andrey Spiridonovun rəhbərliyi altında “Earth and Planetary Science Letters” jurnalında dərc olunan araşdırma Yerin dərin tarixinin dəqiq və strukturlaşdırılmış riyazi qanunauyğunluğa uyğun olduğunu göstərib. Tədqiqat qrupu Beynəlxalq Geokronologiya Diaqramı və qraptolitlər, ammonoidlər və konodontlar kimi növlərə əsaslanan fosil əsaslı miqyaslar da daxil olmaqla bir neçə geoloji qrafiki tədqiq edib. Bu qeydlərdən istifadə edərək, onlar geoloji zaman sərhədlərinin baş verdiyi fərqli qrupları müəyyən ediblər. Bu sərhədlər bərabər məsafədə yerləşmək əvəzinə, sıx şəkildə yığılmış çoxluqlarda meydana çıxıb, ardınca uzun müddət nisbi sakitlik müşahidə edilib.
Bu klasterlərin arxasında multifraktallar kimi tanınan bir anlayış var - nümunələrin müxtəlif zaman miqyasında təkrarlandığı riyazi strukturlar. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, Yer tarixinin əsas hadisələri arasındakı fasilələr bu məntiqə uyğundur.
Bu nümunəni izah etmək üçün komanda böyük hadisələrin çoxsəviyyəli iyerarxiyada bir-biri ilə iç-içə olmasını təklif edən yeni model hazırladı. Kiçik iğtişaşlar daha böyük olanların içərisində oturur və proses geoloji vaxt boyu uzanır. Bu o deməkdir ki, hətta planetin ən ekstremal dəyişiklikləri daha böyük, proqnozlaşdırıla bilən sistemin bir hissəsi ola bilər. Bu strukturlar çox geniş vaxt miqyasına görə gizli qaldı. Böyük məlumat dəstləri və dəqiq modelləşdirmə olmadan yüz milyonlarla, hətta milyardlarla il ərzində açılan nümunələri qaçırmaq asandır.
Tədqiqatın ən geniş əhatəli nəticələrindən biri xarici zaman miqyasının tərifidir - müəyyən bir zaman aralığında Yer kürəsində nə qədər dəyişkənliyin görünə biləcəyinə dair bir məhdudiyyət. Tədqiqatçılar deyirlər ki, bu hədd ən azı 500 milyon ildir və ideal olaraq bir milyard ili əhatə edir. Bu, uzun müddət sakitlikdən qəfil xaosa qədər planetin davranışının tam spektrini tutmaq üçün lazım olan diapazondur.
Tədqiqat yalnız asteroidlərin təsirləri və ya vulkanik qışlar kimi fərdi hadisələrə diqqət yetirməkdənsə, onları daha geniş struktur kontekstdə yerləşdirir. Yerin tarixi sadəcə anomaliyalarla qeyd olunmur - o, ölçülə bilən nümunələri geridə qoyan uzunmüddətli çevrilmə dövrləri ilə idarə olunur.
Bu dərin anlayış gələcək iqlim və planet sistemi modellərini təkmilləşdirə bilər. Keçmiş sarsıntıların daxili strukturunu tanımaqla, elm adamları qarşıda hansı planet dəyişikliklərinin olacağını proqnozlaşdırmağa daha yaxşı hazır ola bilərlər.
Almaz Həsənli