Alqoritmlərlə idarə olunan gələcək: Evtanaziya icazəsini Al verəcək

Son illərdə süni intellekt (Al) insanların psixi sağlamlığını pisləşdirməkdə dəfələrlə ittiham olunub. Xüsusilə çatbotların insanları özünə zərər verməyə təşviq etdiyi iddiaları bir sıra hallarda "qanunsuz ölüm”lə bağlı məhkəmə iddialarına səbəb olub.

Qaynarinfo xəbər verir ki, "Interesting Engineering” nəşrinin yazdığına görə, indi süni intellektin daha bir, az qala daha narahatedici tətbiqi gündəmə gəlib. Assistent evtanaziya (sağalmaz xəstəlikdən əziyyət çəkən insanı və ya heyvanı həyatdan məhrum etmə) üçün nəzərdə tutulmuş qalmaqallı "Sarco” kapsulunun ixtiraçısı Filip Niçtke bildirib ki, insanın həyatına son vermək qərarını qəbul etmək üçün "psixi uyğunluq” məsələsini artıq süni intellekt sistemi qiymətləndirəcək. Faktiki olaraq, süni intellekt ölüm hüququna rəqəmsal "keşikçi” rolunu oynayacaq.

"Futurism” nəşrinin məlumatına görə, 3D printerlə hazırlanmış "Sarco” kapsuluna süni intellektə əsaslanan psixiatrik qiymətləndirmə sistemi əlavə edilib. Bu sistem insanın həyatını sonlandırmaq qərarını vermək üçün psixi baxımdan adekvat olub-olmadığını müəyyən etməlidir. Əgər süni intellekt şəxsi psixi cəhətdən uyğun hesab edərsə, kapsul aktivləşdirilir. Bundan sonra istifadəçinin qurğudan yararlanmaq üçün 24 saat vaxtı olur. Əgər bu müddətdə proses həyata keçirilməzsə, sistem avtomatik dayandırılır və prosedura yenidən başlanmalıdır.

"Sarco” kapsulu tibbi müdaxilə olmadan ölüm üçün nəzərdə tutulub. Kapsulun içərisində istifadəçi düyməni basır və bu zaman hermetik kameraya azot qazının verilməsi başlayır. Nəticədə oksigen səviyyəsi kəskin azalır və insan huşunu itirir. Niçtke illərdir bu üsulun "sakit və avtonom ölüm” təmin etdiyini iddia edir. Lakin tənqidçilər hesab edirlər ki, belə bir qərara süni intellektin cəlb edilməsi ciddi etik həddin aşılmasıdır.

"Sarco”nun ilk real istifadəsi

"Sarco” kapsulu 2019-cu ildə təqdim olunduğu vaxtdan etibarən – süni intellekt qiymətləndirməsi ortaya çıxmazdan xeyli əvvəl – mübahisələrə səbəb olmuşdu. Qurğudan ilk dəfə 2024-cü ildə istifadə edilib. Həmin vaxt 64 yaşlı ABŞ vətəndaşı İsveçrədə həyatına son qoymaq qərarı verib. O, immun sistemində ciddi problemlərlə bağlı ağır fəsadlardan əziyyət çəkirdi.

Həmin dövrdə süni intellektə əsaslanan test mövcud deyildi və qadın ənənəvi psixiatrik qiymətləndirmədən keçmişdi. Bu qiymətləndirməni niderlandlı həkim aparmışdı. Yalnız bundan sonra qadın kapsulun içində düyməni basaraq azotun verilməsini işə salmışdı.

Qeyd olunur ki, İsveçrə "Sarco”nun istifadəsinə icazə versə də, bu hadisə qadının ölümü ilə bitməyib. İsveçrə polisi proses zamanı orada olan və bu üsulun tərəfdarı kimi tanınan doktor Florian Villeti həbs edib. Hüquq-mühafizə orqanları onu qadının ölümünə yardım etməkdə ittiham ediblər, çünki qanunvericiliyə görə qadağan edilən "xarici yardım” ehtimalı mövcud olub.

Sonradan Villet azadlığa buraxılıb. Lakin yaşananlar onun psixikasında ciddi travma yaradıb. Keçən il o, Almaniyada oxşar kapsuldan istifadə edərək həyatına son qoyub. Media məlumatlarına görə, onun bu qərarına həbs və sonrakı saxlanma prosesi təsir göstərə bilərdi. Villetin ölümündən əvvəl süni intellektlə psixi vəziyyət qiymətləndirməsindən keçib-keçmədiyi isə məlum deyil.

Alqoritmlərlə idarə olunan gələcək

Tənqidlərə baxmayaraq, Filip Niçtke bu konsepsiyanı inkişaf etdirmək niyyətindədir. "Daily Mail”in yazdığına görə, "Sarco”nun yeni versiyası "Double Dutch” modeli – cütlüklər üçün nəzərdə tutulub. Bu variantda süni intellekt hər iki tərəfdaşın psixi vəziyyətini qiymətləndirəcək və bundan sonra onlar bir-birinə birləşdirilmiş ortaq kapsula daxil olaraq eyni vaxtda həyatlarına son qoya biləcəklər.

Məqalədə qeyd olunur ki, bu cür qərarların məqsədəuyğunluğu sual doğurur. "Sarco”nun təsdiqlənmiş yeganə istifadəsində artıq psixiatr həkimlər iştirak edib və bu hallar son dərəcə nadir olub. Hazırkı mərhələdə insan qiymətləndirməsini proqram təminatı ilə əvəz etməyə obyektiv, logistik ehtiyacın olmadığı vurğulanır.

Tənqidçilər bildirirlər ki, bu qədər geri dönüşü olmayan bir məsələdə süni intellektə güvənmək son dərəcə şəxsi və mürəkkəb bir seçimi formal texniki prosedura endirmək riski daşıyır.

Aydın