Amerikalı ekspert a danışdı: Atəşkəsdən qazanan İran oldu

Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) ilə İran arasında əldə olunan 2 həftəlik atəşkəs razılaşmasından sonra tərəflər sülh razılaşmasını yekunlaşdırmağa çalışacaq. Bu, rəsmilərin açıqlamalarından əldə edilən qənaətdir.
Tərəflər atəşkəsə vasitəçilik edən Pakistanın paytaxtı İslamabadda bir araya gələcəklər. İran sanksiyaların ləğvi və ABŞ qüvvələrinin bölgədən çıxmasını istəyir.

Aprelin 10-da ABŞ-İran arasında Pakistanın paytaxtı İslamabadda keçiriləcək danışıqlarda Amerika nümayəndə heyətinə isə vitse-prezidenti J.D. Vens rəhbərlik edəcək. İSNA-nın məlumatına görə, İran nümayəndə heyətinə İran İslam Şurası Məclisinin (Parlament) sədri Məhəmməd Bağır Qalibaf rəhbərlik edəcək.

İran mediası xəbər verir ki, "Tehranın təklif etdiyi 10 maddəlik plan çərçivəsində təkcə nüvə proqramı və regional təhlükəsizlik deyil, həm də son 45 ildə ölkəyə tətbiq edilən ilkin və ikinci dərəcəli sanksiyalar müzakirə olunacaq"

Amerikalı jurnalist və politoloq İrina Tsukerman Modern.az-a açıqlamasında ABŞ-İran atəşkəsinə münasibət bildirib. O deyib ki, iki həftəlik atəşkəs strateji balansı dəyişməyən, daha çox nəzarət görüntüsü yaradan zəif bir razılaşmadır:

“Bu, sülh mexanizmi deyil, yalnız gərginliyi müvəqqəti azaltmaq və siyasi təzyiqi yumşaltmaq məqsədi daşıyan fasilədir. Qısa müddət real sülh üçün zəruri olan mexanizmləri formalaşdırmır və daha çox qeyri-müəyyənlik və taktiki manevr üçün şərait yaradır.

Atəşkəs xüsusilə İranın xeyrinə işləyir. Bu fasilə Tehrana hərbi və idarəetmə strukturlarını bərpa etməyə, daxili nəzarəti gücləndirməyə və mövqelərini yenidən qiymətləndirməyə imkan verir. Eyni zamanda, İran bunu daxildə “dayanıqlılıq” kimi təqdim edərək siyasi üstünlük qazanır.

Donald Trampın sərt ritorikadan sonra qısa atəşkəsə razılaşması isə ABŞ-ın təzyiq alətlərinin təsirini zəiflədir. Bu, gələcək ultimatumların inandırıcılığını azaldır və İranın danışıqlarda daha rahat davranmasına şərait yaradır.

Gözlənilir ki, növbəti danışıqlar daha çox texniki və prosedur məsələlər - xüsusilə ardıcıllıq, Hörmüz boğazı və nüvə proqramı ətrafında gedəcək. Sanksiyalar və iqtisadi güzəştlər də əsas mövzulardan olacaq. İran iqtisadi rahatlıq əldə etməyə çalışacaq, ABŞ isə konkret nəticə göstərmək təzyiqi ilə üzləşəcək. ABŞ artıq bəzi taktiki güzəştlərə gedib: ultimatumdan imtina edərək prosesə razılaşıb, tələblərin miqyasını daraldıb və İrana zaman qazandırıb. İranın addımları isə əsasən taktiki xarakter daşıyır və onun strateji mövqelərini zəiflətmir.

Ümumilikdə, uzunmüddətli sülh ehtimalı aşağı qiymətləndirilir. Daha real ssenari müvəqqəti razılaşmalar və təkrarlanan gərginliklərdir. Nəticə etibarilə, bu atəşkəs münaqişəni həll etmir, sadəcə onu yeni mərhələyə keçirir və İrana daha əlverişli mövqedən davam etdirmək imkanı yaradır”.

İ.Tsukermanın sözlərinə görə, regional aktorlar nəticəni dərindən formalaşdıra bilər:

“Çünki hər bir regional aktor atəşkəsin ya prosesə çevrilməsi, ya da yenidən münaqişəyə qayıtması mühitinə təsir göstərir. İsrail ən vacib amildir, çünki onun təhlükəsizlik hesablamaları Vaşinqtonun siyasi mesajlarından daha təcili və daha az dözümlüdür. Əgər Qüds atəşkəsi İrana yenidən qruplaşmaq üçün vaxt verən və əsas imkanları toxunulmaz saxlayan bir mexanizm kimi qiymətləndirərsə, İsrailin təzyiqi ABŞ-ın diplomatik güzəştlərini daralda və prosesi yenidən məcburetmə istiqamətinə yönəldə bilər. Tehran bunu anlayır və Amerikanın siyasi idarəçiliyi ilə İsrailin strateji səbirsizliyi arasındakı hər hansı görünən boşluqdan faydalanır.

Türkiyə fasilə ilə açılan diplomatik məkandan istifadə edərək prosesə təsir göstərə bilər. Ankara regional qeyri-sabitliyin azalmasından və birbaşa etimadın aşağı olduğu danışıqlar mühitində faydalı görünməkdən yararlanır. O, kommunikasiya kanalları yarada, regional diskursu formalaşdıra və böhrandan sonrakı mühitdə maraqlı tərəf kimi çıxış edə bilər. İran üçün daha geniş regional iştirak faydalıdır, çünki bu, ikitərəfli ABŞ təzyiqini zəiflədir və danışıqları daha geniş, çoxşaxəli diplomatik müstəviyə çevirir.

Rusiyanın rolu daha dolayı olsa da, yenə də əhəmiyyətlidir, çünki Moskva ABŞ-ın prosesə cəlb olunmasından, regional qeyri-sabitlikdən və Vaşinqtonun böhranı sadə bir məcburetmə uğuruna çevirməsinə mane olan hər hansı bir vəziyyətdən faydalanır. Rusiya Tehranı strateji əsaslarda möhkəm qalmaqla yanaşı, taktiki baxımdan çevik davranmağa təşviq edə bilər. Bu, İranın daha müdaxiləçi uzunmüddətli öhdəliklərə qarşı müqavimətini gücləndirə bilər. Eyni zamanda, bu, İranın uzunmüddətli danışıqlar dövründə özünü daha az təcrid olunmuş hiss etməsinə kömək edir, Tehranın özünəinamını artırır və Amerika təzyiqinin psixoloji təsirini azaldır.

Bütün bunlar yenə də İranın xeyrinə işləyir, çünki daha çox aktor cəlb olunduqca, Donald Trampın yalnız təzyiqə əsaslanan təmiz ikitərəfli nəticə tətbiq etməsi ehtimalı azalır. Daha mürəkkəb regional mühit Tehran üçün çarpaz təzyiqlər, rəqabət aparan prioritetlər və daha çox diplomatik manevr imkanları yaradır. İranın bütün regional aktorların öz tərəfində olmasına ehtiyacı yoxdur; onun üçün əsas olan Vaşinqtonun müvəqqəti hərbi üstünlüyünü sadə siyasi həllə çevirməsinin qarşısını almaq üçün kifayət qədər mürəkkəblik yaratmaqdır.

Məhz buna görə də, hazırkı formada strukturlaşdırılmış atəşkəs demək olar ki, bütün təhlillərdə İranın xeyrinə işləyir. Bu, rejimə vaxt qazandırır, manevr imkanlarını genişləndirir, Trampın təhdidlərinin təsirini zəiflədir, rəqabəti prosedur müstəviyə keçirir, koalisiya daxilində koordinasiyanı çətinləşdirir və Tehranın sağ qalmasını siyasi kapitala çevirməsinə şərait yaradır. Bu tənzimləmə münaqişəni həll etmir, əksinə, İrana onu başqa vasitələrlə davam etdirmək üçün daha əlverişli mövqe qazandırır”.