Avropa etirazlar dalğasında: Qoca qitə ni nə gözləyir?

Fransada baş verən iğtişaşlar Avropanın gələcəyi ilə bağlı qalmaqallı müzakirələrə səbəb olub. ABŞ-nin Vitse-prezidenti Cey. Di. Vens qitədəki liberal hökumətləri miqrasiya siyasətinin nəticələrinə görə ittiham edib, amerikalı milyarder İlon Mask isə baş verənləri "vətəndaş müharibəsi" kimi qiymətləndirib.

Fakt bundan ibarətdir ki, sözügedən ölkədə bələdiyyə binalarına hücumlar, Lionda yanğınlar səngimir. Fransa Prezidenti Emmanuel Makron iğtişaş iştirakçılarının ciddi cəzalandırılacağını bildirib.

BAKU.WS mövzu ilə bağlı "Kaspi" qəzetinin məqaləsini təqdim edir.

Cəmiyyətlə hakimiyyət arasında dərinləşən fikir ayrılıqları

Fransanı bürüyən radikal nümayişlər sürətlə digər Avropa ölkələrinə də yayılmaqdadır. Avropada etirazlar və kütləvi mitinqlər artıq ayrı-ayrı ölkələrin daxili siyasi hadisəsi olmaqla məhdudlaşmır. Fransada, Almaniyada, Belçikada, İtaliyada və digər Avropa dövlətlərində müşahidə olunan etiraz dalğaları qitənin üzləşdiyi sosial-iqtisadi çətinlikləri, siyasi institutlara münasibətdə narazılığı və cəmiyyətlə hakimiyyət arasında dərinləşən fikir ayrılıqlarını üzə çıxarır. Müxtəlif ölkələrdə nümayişçilərin tələbləri fərqli olsa da, onların arxasında dayanan səbəblər bir çox hallarda oxşardır: yaşayış xərclərinin artması, əməkhaqqının alıcılıq qabiliyyətinin azalması, vergi və pensiya siyasəti, kənd təsərrüfatının problemləri, miqrasiya, sosial təminat və siyasi qərarların qəbulunda vətəndaşların maraqlarının nə dərəcədə nəzərə alınması.

Fransa etirazların mərkəzində

Hadisələrin mərkəzi isə qeyd edildiyi kimi Fransadır. Bu ölkə Avropada etiraz mədəniyyətinin ənənəvi olaraq güclü olduğu ölkələrdən biridir. Lakin baş verən hadisələr göstərir ki, küçə aksiyaları artıq yalnız konkret qərarlara etiraz formasından çıxaraq daha geniş sosial və siyasi narazılığın ifadəsinə çevrilib. Ölkənin müxtəlif şəhərlərində keçirilən nümayişlərdə yüz minlərlə insan iştirak edir. Aksiyaların ilkin səbəbləri arasında məktəblərdə müəllim çatışmazlığı, təhsil müəssisələrinin vəziyyəti, yaşayış xərclərinin yüksəlməsi və dövlət xidmətlərinin keyfiyyətinin aşağı düşməsi ilə bağlı narahatlıqlar olub. Sonradan həmkarlar ittifaqları, tələbələr və müxtəlif sosial qrupların da qoşulması etirazların miqyasını genişləndirib. Bəzi şəhərlərdə isə nümayişlər iğtişaşlara, mağazaların talan edilməsinə və ictimai binalara hücumlara çevrilib.

Bu hadisələrin əsas siyasi tərəfi ondan ibarətdir ki, Fransa hökuməti eyni vaxtda iki çətin vəzifəni yerinə yetirməlidir: bir tərəfdən dövlət büdcəsinin dayanıqlığını təmin etmək, digər tərəfdən isə əhalinin sosial tələblərinə cavab vermək. Büdcə xərclərinin azaldılması və dövlət borcunun nəzarətdə saxlanılması zərurəti ilə təhsil, səhiyyə və sosial müdafiəyə daha çox vəsait ayrılması tələbi arasında ziddiyyət yaranır. Hökumətin iqtisadi baxımdan əsaslandırdığı qərarlar cəmiyyətin bir hissəsi tərəfindən sosial güzəştlərin məhdudlaşdırılması kimi qəbul edilir.

Hər ölkə üçün xarakterik tələblər

Belçika, İtaliya və Portuqaliyada da yaşayış xərcləri, təhsil, əməkhaqqı və mənzil əlçatanlığı ilə bağlı aksiyalar keçirilib. İspaniyada mənzil böhranı, yüksək kirayə qiymətləri və gənclərin müstəqil yaşayış imkanlarının məhdudlaşması ictimai müzakirələrin əsas mövzularındandır. Albaniyada isə korrupsiya, işsizlik və təhsil sisteminin vəziyyəti ilə bağlı narazılıqlar nümayişlərə səbəb olub. Bu ölkələrdəki aksiyaları vahid təşkilatın rəhbərlik etdiyi ümumavropa hərəkatı kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Onların hər birinin milli siyasi və iqtisadi şəraiti, konkret tələbləri və təşkilati strukturu fərqlidir. Bununla belə, eyni dövrdə müxtəlif ölkələrdə oxşar sosial tələblərin səslənməsi ümumi tendensiyadan xəbər verir.

Hökumətlər üçün xəbərdarlıq

Kütləvi mitinqlər Avropa ölkələrində siyasi qüvvələr arasındakı rəqabətə də təsir göstərir. Sosial narazılıq hakimiyyətin mövqelərini zəiflədə, müxalifət partiyalarının təsirini artıra və seçicilərin siyasi seçimlərini dəyişə bilər. Fransada sosial tələblərin müxtəlif siyasi cərəyanlar tərəfindən fərqli şəkildə şərh olunması göstərir ki, etirazlar həm hökumət, həm də müxalifət üçün siyasi mübarizə meydanıdır. Bununla belə, küçələrdəki fəallığı avtomatik olaraq hakimiyyət dəyişikliyinin göstəricisi saymaq olmaz. Etirazların siyasi nəticəsi onların nə qədər davam etməsindən, cəmiyyətin hansı təbəqələrini əhatə etməsindən, təşkilatçıların konkret proqram irəli sürməsindən və hökumətin reaksiyasından asılıdır.

Nəticə etibarilə Fransada və digər Avropa ölkələrində baş verən etirazlar qitənin gələcəyi ilə bağlı mühüm xəbərdarlıqdır. Bu hadisələr Avropanın siyasi sisteminin çökməsi demək deyil, lakin cəmiyyətlə hakimiyyət arasında etimadın qorunmasının nə qədər vacib olduğunu göstərir. İnsanların sosial təminat, layiqli əməkhaqqı, keyfiyyətli təhsil və əlçatan mənzil tələbləri cavabsız qaldıqca narazılığın yeni dalğalarının yaranması mümkündür. Avropanın qarşısında duran əsas seçim problemləri müvəqqəti tədbirlərlə idarə etmək və ya onların köklü səbəblərinə yönəlmiş siyasət həyata keçirməkdir. Uzunmüddətli sabitlik yalnız iqtisadi intizamla deyil, sosial ədalət, siyasi məsuliyyət və ictimai dialoq arasında düzgün tarazlığın qurulması ilə təmin oluna bilər.