Avropada strateji təhlükəsizliyin yeni mərhələsi

NATO-Rusiya, yoxsa Aİ-ABŞ qarşıdurması?

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi son onilliklərin ən mürəkkəb və riskli mərhələsinə daxil olub. Soyuq müharibədən sonra formalaşmış nisbi balans mexanizmləri artıq əvvəlki funksionallığını itirir və dünya siyasəti getdikcə daha açıq güc qarşıdurmaları üzərində qurulur. Qlobal miqyasda müşahidə edilən tendensiyalar göstərir ki, dövlətlərarası münasibətlərdə kompromis və əməkdaşlıq elementləri zəifləyir, əvəzində isə strateji rəqabət, hərbi güc nümayişi və nüvə çəkindirmə faktorunun yenidən aktuallaşması ön plana çıxır.

Bu prosesin ən kəskin təzahürlərindən biri Rusiya-Ukrayna müharibəsidir. Dörd ildən artıq davam edən bu münaqişə artıq yalnız regional savaş kimi deyil, NATO ilə Rusiya arasında genişmiqyaslı geosiyasi qarşıdurmanın əsas episentri kimi qiymətləndirilir. Müharibənin uzanması, yeni silah sistemlərinin tətbiqi, Qərbin Ukraynaya hərbi və maliyyə dəstəyinin artması, Rusiyanın isə hərbi sənayesini genişləndirməsi qlobal təhlükəsizlik mühitini daha da gərginləşdirir.

Paralel olaraq Yaxın Şərqdə müəyyən nisbi sabitlik müşahidə olunması dünya siyasi gündəminin mərkəzini yenidən Avropaya keçirib. Xüsusilə nüvə silahı ilə bağlı ritorikanın güclənməsi, NATO və Rusiya arasında birbaşa sərhəd xəttinin genişlənməsi və Arktika regionunun strateji əhəmiyyətinin artması beynəlxalq sistemdə yeni risklərin formalaşdığını göstərir. Bu kontekstdə Finlandiya ətrafında baş verən proseslər xüsusi diqqət çəkir.

Helsinki qərarı təsdiqlədi...

Qeyd edək ki, Finlandiyada nüvə silahının yerləşdirilməsi ilə bağlı yeni iddialar gündəmə gəlib. Söhbət Rusiya sərhədindən təxminən 147 kilometr məsafədə yerləşən Rovaniemi aviabazasından gedir. Xarici media yazır ki, Finlandiya Prezidenti Aleksandr Stubb ölkə ərazisinə nüvə silahının gətirilməsi və saxlanılmasına hüquqi imkan yaradan qanun dəyişikliklərini təsdiqləyib.

Məlumata görə, Rusiyanın Helsinkidəki səfirliyi hazırda Finlandiyada nüvə silahının yerləşdirilməsinə hazırlıq aparıldığını təsdiqləyən konkret əlamətlərin müşahidə edilmədiyini bildirib. Bununla belə, yaxın dövrdə Rovaniemi aviabazasına ABŞ istehsalı olan və B61-12 tipli nüvə bombalarını daşımaq imkanına malik F-35A qırıcılarının çatdırılması planlaşdırılır.

Eyni zamanda bildirilir ki, Helsinki Fransanın rəhbərliyi altında formalaşdırılan nüvə çəkindirmə təşəbbüsünə qoşulmaq niyyətindədir. Hazırda Norveç və Danimarka da həmin proqramın iştirakçıları sırasındadır.

Beləliklə, Rusiya sərhədinə yaxın yerləşən hərbi obyektlər və NATO-nun şimal cinahında artan hərbi fəallıq bu müzakirələri daha da aktuallaşdırır. Beləliklə, Finlandiya məsələsi artıq təkcə milli təhlükəsizlik deyil, bütövlükdə Avropa təhlükəsizlik arxitekturasının gələcəyi ilə bağlı strateji mövzuya çevrilib.

 Finlandiyanin NATO-ya üzvlüyü təsadüf idimi?

Finlandiyanın 2023-cü ildə NATO-ya qoşulması Avropada təhlükəsizlik balansını ciddi şəkildə dəyişdirən hadisə kimi qiymətləndirilir. Uzun illər neytrallıq siyasəti yürüdən Helsinkinin bu qərarı yalnız Rusiya-Ukrayna müharibəsi ilə izah edilmir, əksinə, daha dərin geosiyasi proseslərin nəticəsi kimi qəbul edilir. Finlandiya Rusiya ilə 1300 kilometrdən artıq sərhədə malikdir və bu fakt onun strateji əhəmiyyətini avtomatik olaraq artırır. NATO baxımından bu üzvlük Alyansın şimal cinahını tamamlayaraq Rusiya ilə birbaşa təmas xəttini genişləndirib. Əvvəllər Baltik ölkələri və Polşa bu xəttin əsas hissəsini təşkil edirdisə, indi Finlandiya vasitəsilə Arktika istiqamətinə qədər uzanan yeni bir təhlükəsizlik zonası formalaşıb.

Bu dəyişiklik Rusiyanın hərbi planlaşdırmasına ciddi təsir göstərib. Moskva artıq şimal sərhədlərinə də xüsusi həssaslıqla yanaşmaq məcburiyyətində qalıb. Bu isə həm maliyyə, həm də logistika baxımından əlavə yük yaradır və Rusiyanın strateji manevr imkanlarını məhdudlaşdırır.

Digər tərəfdən, Finlandiya NATO üçün təkcə coğrafi deyil, həm də texnoloji və hərbi baxımdan mühüm tərəfdaşdır. Ölkənin yüksək səviyyəli müdafiə sistemi, sərt iqlim şəraitində döyüş təcrübəsi və inkişaf etmiş hərbi sənayesi Alyansın ümumi potensialını gücləndirir. Bu səbəbdən Finlandiyanın üzvlüyü təkcə genişlənmə deyil, həm də keyfiyyət dəyişimi kimi qiymətləndirilir.

NATO-nun şimal strategiyasi

Finlandiyada nüvə silahlarının yerləşdirilməsi ilə bağlı müzakirələr NATO-nun yeni çəkindirmə strategiyasının bir hissəsi kimi çıxış edir. Rusiya dünyanın ən böyük nüvə arsenalına sahib dövlətlərindən biridir və onun strateji qüvvələrinin mühüm hissəsi şimal regionlarında cəmləşib. Xüsusilə Kola yarımadası və Arktika zonası Moskva üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

Finlandiyanın NATO-ya qoşulması Alyansa bu həssas regiona birbaşa çıxış imkanı yaradıb. Əgər gələcəkdə Finlandiya ərazisində nüvə daşıyıcı sistemlər və strateji hərbi infrastruktur yerləşdirilərsə, bu, Rusiyanın şimal təhlükəsizlik mühitini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişəcək. NATO bunu çəkindirmə balansının qorunması kimi qiymətləndirir, lakin Moskva bunu açıq təhlükə kimi qəbul edir.

Eyni zamanda Arktika regionunda artan rəqabət bu prosesi daha da mürəkkəbləşdirir. İqlim dəyişiklikləri nəticəsində yeni dəniz yollarının açılması, enerji resurslarına çıxış imkanlarının artması və geostrateji mövqenin yüksəlməsi böyük güclərin marağını artırıb. Finlandiya bu baxımdan NATO-nun şimal strategiyasının əsas dayaqlarından birinə çevrilir.

Avropanın nüvə siyasəti, yoxsa...

Finlandiya ətrafında müzakirələr təkcə NATO və Rusiya arasında deyil, həm də Qərb blokunun daxilində yeni strateji xəttlərin formalaşdığını göstərir. Son illərdə Avropa ölkələri təhlükəsizlik sahəsində daha müstəqil mövqe formalaşdırmağa çalışırlar.

Bu kontekstdə Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun irəli sürdüyü “Avropa nüvə çəkindirməsi” təşəbbüsü xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu model Avropa ölkələrinin Fransanın nüvə potensialı ətrafında daha sıx inteqrasiyasını nəzərdə tutur. Almaniya, Polşa və digər ölkələrin bu istiqamətdə göstərdiyi maraq Avropada yeni təhlükəsizlik modelinin formalaşdığını göstərir.

Lakin bu proses ABŞ ilə Avropa arasında strateji fərqlərin artmasına da səbəb olur. Vaşinqton NATO daxilində lider mövqeyini qorumağa çalışır, Avropanın bir hissəsi isə təhlükəsizlikdə daha müstəqil xəttin formalaşmasını istəyir. Bu balans gələcəkdə NATO-nun daxili strukturuna da təsir edə bilər.

Finlandiya bu iki model arasında strateji keçid nöqtəsi kimi çıxış edir. O, həm ABŞ mərkəzli NATO sisteminə, həm də gələcək Avropa təhlükəsizlik arxitekturasına inteqrasiya oluna biləcək nadir ölkələrdən biridir.

Yeni nüvə savaşı ərəfəsində...

Finlandiya ətrafında baş verən proseslər Avropada təhlükəsizlik sisteminin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. NATO-nun genişlənməsi, Rusiya ilə sərhəd xəttinin şimal istiqamətində daha da yaxınlaşması və nüvə çəkindirmə mexanizmlərinin yenidən aktuallaşması qlobal təhlükəsizlik balansına birbaşa təsir edir.

Bir tərəfdən bu addımlar Alyansın müdafiə qabiliyyətini gücləndirir və çəkindirmə effektini artırır. Digər tərəfdən isə Rusiya ilə birbaşa hərbi təmas riskini yüksəldir və yeni silahlanma yarışını stimullaşdırır. Xüsusilə nüvə komponentinin gündəmə gəlməsi vəziyyəti daha da həssas edir.

Nəticə etibarilə, Finlandiya faktoru yalnız regional deyil, qlobal təhlükəsizlik sisteminin gələcəyini müəyyən edən əsas elementlərdən birinə çevrilir. Qarşıdakı illərdə bu prosesin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi isə böyük güclər arasında dialoqun səviyyəsindən və beynəlxalq təhlükəsizlik mexanizmlərinin nə dərəcədə işlək olmasından asılı olacaq.

P.İSMAYILOV