Azadlıqdan məhrum edilmiş şəxsin qarşısına “ya cəzanı çək, ya da müharibəyə get” kimi bir alternativ qoyulması hüquqi baxımdan azad iradənin mövcudluğunu istisna edir

Rusiya həbsxanalarında saxlanılan azərbaycanlı və digər xarici vətəndaş məhbusların Ukrayna ilə müharibəyə göndərilmək qarşılığında cəzalarının azaldılması və ya tamamilə ləğvi vədi ilə seçim qarşısında qoyulması son illərin ən ciddi hüquqi və mənəvi problemlərindən biri kimi qiymətləndirilməlidir.
Bunları Newscenter.az-a hüquqşünas Əli İbrahimov deyib. O bildirib ki, bu praktika təkcə bir dövlətin daxili məsələsi deyil, beynəlxalq hüquq, insan hüquqları və cəza siyasətinin əsas prinsiplərini sarsıdan təhlükəli presedentdir:
"Məsələyə hüquqi prosedur prizmasından yanaşdıqda aydın görünür ki, söhbət könüllü seçimdən deyil, açıq və ya örtülü məcburiyyətdən gedir. Həbsxana mühiti insanın iradəsinin ciddi şəkildə məhdudlaşdırıldığı bir məkandır. Azadlıqdan məhrum edilmiş şəxsin qarşısına “ya cəzanı çək, ya da müharibəyə get” kimi bir alternativ qoyulması hüquqi baxımdan azad iradənin mövcudluğunu istisna edir. Hüquq nəzəriyyəsində və beynəlxalq təcrübədə qəbul edilir ki, hədələmə, güzəşt və ya imtiyaz vədi altında verilən razılıq könüllü hesab edilə bilməz. Xüsusilə ölüm riski olan silahlı münaqişəyə cəlb olunma məsələsində bu yanaşma daha sərtdir. Belə şəraitdə məhbusun verdiyi razılıq hüquqi nəticə doğuracaq legitim iradə ifadəsi sayıla bilməz. Beynəlxalq humanitar hüquq mülki şəxslərin və xüsusilə də azadlıqdan məhrum edilmiş şəxslərin müharibəyə cəlb olunmasına son dərəcə ehtiyatla yanaşır. Cenevrə Konvensiyalarının ruhu ondan ibarətdir ki, müharibə iştirakçıları peşəkar hərbçilər və ya həqiqətən könüllü şəkildə silaha sarılan şəxslər olmalıdır. Həbsxanada saxlanılan, hüquqi və psixoloji cəhətdən asılı vəziyyətdə olan bir insanın müharibəyə göndərilməsi mülki statusun faktiki olaraq ləğvi deməkdir. Bu isə beynəlxalq hüququn mülki şəxslərin qorunmasına dair əsas mexanizmlərini sıradan çıxarır".
Hüquqşünas qeyd edib ki, xarici vətəndaş olan azərbaycanlı məhbuslar məsələsi daha ağır hüquqi nəticələr doğurur:
"Bu şəxslər nəinki azadlıqlarından məhrumdurlar, eyni zamanda başqa bir dövlətin silahlı münaqişəsində iştirak etməyə sövq edilirlər. Bu halda onların diplomatik və konsulluq müdafiəsi, ailələri ilə əlaqə imkanları və hüquqi təminatları ciddi risk altına düşür. Belə şəxslər faktiki olaraq “istifadə olunan resurs” statusuna salınır ki, bu da insan ləyaqətinə və hüququn humanist mahiyyətinə ziddir.
Cəza hüququnun fəlsəfəsinə baxdıqda bu praktikanın nə qədər təhlükəli olduğu daha aydın görünür. Cinayət cəzasının məqsədi intiqam deyil, ədalətin bərpası, məhkumun islahı və cəmiyyətə yenidən inteqrasiyasıdır. Cəzanın müharibədə iştirak müqabilində ləğv edilməsi və ya azaldılması cəza institutunu hüquqi mexanizmdən siyasi və hərbi alver alətinə çevirir. Bu yanaşma cəmiyyətə belə bir mesaj verir ki, cinayətin ağırlığı deyil, dövlətin cari ehtiyacı əsasdır. Nəticədə hüququn sabitliyi və ədalətə inam sarsılır.
Rusiya qanunvericiliyində fövqəladə hallar, amnistiya və ya əfv mexanizmləri mövcud olsa da, onların kütləvi şəkildə və konkret hərbi məqsədlər üçün tətbiqi ciddi hüquqi suallar doğurur. Xüsusilə ağır cinayətlər törətmiş şəxslərin cəzasının silahlı münaqişədə iştirak müqabilində bağışlanması hüququn proporsionallıq və fərdilik prinsiplərini pozur. Hüquq selektiv və məqsədyönlü şəkildə tətbiq edildikdə artıq hüquq olmur, idarəetmə alətinə çevrilir. İnsan hüquqları prizmasından yanaşdıqda bu praktika həyat hüququnun birbaşa risk altına qoyulması deməkdir. Məhbus müharibəyə göndərildiyi andan onun yaşamaq şansı kəskin şəkildə azalır və bu risk onun öz iradəsindən asılı olmayan şərtlərlə formalaşır. Bundan əlavə, qeyri-insani və ləyaqəti alçaldan rəftar, psixoloji təzyiq və məcburetmə elementləri də bu prosesin ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Beynəlxalq insan hüquqları mexanizmləri bu cür halları sistemli pozuntu kimi qiymətləndirməyə əsas verir.
Sonunda səmimi bir etiraf etmək istəyirəm ki, Azərbaycan Prezidenti cənab İlham Əliyev həm ağıllı, həm təmkinli, həm də mərd bir insan kimi örnəkdir. Onun hər bir nitqi, hər bir sözü təkcə söz deyil, Azərbaycanın dövlətinin təhlükəsizliyi və hər bir vətəndaşının harada olmasından asılı olmayaraq dövlət qayğısı ilə əhatə olunması mesajını daşıyır. Dövlət başçısı hər addımını ölçüb-biçir, nəyi, nə vaxt və necə edəcəyini dəqiq bilir, onun liderliyi yalnız idarəetmə deyil, həm də milli məsuliyyət və uzaqgörənlik nümunəsidir".
Süleyman