Icma.az
close
up
RU
Azərbaycan dili və mədəniyyəti: milli və bəşəri dəyərlər

Azərbaycan dili və mədəniyyəti: milli və bəşəri dəyərlər

News24 portalından alınan məlumata görə, Icma.az xəbər verir.

Dil haqqında tarixən çox maraqlı, düşündürücü və ibrətverici ideyalar söylənmişdir. Tədqiqatçılar (əsasən etnolinqvistlər) müasir mərhələdə, adətən V.Humboltun millət kontekstində yanaşma kimi ifadə edilə bilən ideyasına çox əhəmiyyət verirlər. Böyük alman alimi dili millətin dünyaduyumunun özünə məxsusluğu fenomeni kimi dərk edirdi. O yazırdı ki, dilin “daxili forması xalq və ya milli ruhun ifadə vasitəsidir”. Bu özəllik praktiki həyatda danışıq dili vasitəsi ilə ifadə edilir. Buradan V.Humboltun məşhur deyimi məntiqi ümumiləşdirmə kimi alınır: “dil millətin qəlbinin aynasıdır”!

Bu cür anlamda istənilən dil fərdi səviyyə ilə kollektiv miqyasın vəhdətində insanın özünə, ərtafına, mənsub olduğu etnosa və dünyaya olan münasibətlərinin “Yol Xəritəsi” kimi təsəvvür edilə bilər. Bütün hallarda dil mədəniyyət məkanında mövcud olduğundan onu ilk növbədə mədəniyyətin “yol xəritəsi” olaraq dərk edə bilərik. Məsələnin bu cür qoyuluşunun fəlsəfi və ümumiyyətlə, nəzəri tərəfi çox mürəkkəbdir və bizi bu məqalənin məqsədlərindən uzağa apara bilər.

Burada ancaq onu vurğulayaq ki, dilin daxili formasının milli mentalitetin və etnoidentikliyin formalaşması üsulunun bünövrəsi kimi qəbul edilməsi zəruridir. Bununla dilin substantiv (məzmun, məna və mahiyyətin vəhdəti) və funksional [ünsiyyət, danışıq, psixoloji və sosial duyumlar, dünyagörüşü, estetik zövq, ideya və ideologiyanın rəmzi (işarələr, hərflər, rəqəmlər və s. vasitəsi ilə) və səslərdə ifadələri] tərəfləri arasında daxili bağlantı qurmaq mümkün olur. Bu bağlantı duyğusal, emosional və məntiqi aspektlərin vəhdəti kimi təzahür edir.  

Dilin semantikası və milli mentalitet

Fəlsəfədə belə bir tezis var: hər bir etnos (xalq, millət və ümumi anlamda cəmiyyət) dil məkanında mövcud olur. Bir sıra filosoflar bir qədər də irəli gedərək yazırlar ki, “hər bir elm dil məkanında mahiyyət alır və ona uyğun məzmunlaşır”. Məsələn, M.Haydegger yazırdı ki, “varlıq” latın deyil yunan anlamında olsaydı, fəlsəfə tamamilə fərqli olardı.

Deməli, dil və bütövlükdə insan birgəyaşam üsulu bir-biri ilə daxili bağlantıdadır. Faktiki olaraq insan və onun birgəyaşamının bütün formaları dilin tarixi, linqvistik, semantik, kommunikativ, sosial-psixoloji və “mental” məkanında təşəkkül edir və indi də etməkdədir. Buradan dillə mədəniyyətin münasibətlərində milli ilə bəşəriliyin maraqlı əlaqəsi üzərində düşünmək olar.

Azərbaycan dili və mədəniyyəti: sinharmoniya nümunəsi

“Sinharmoniya” dərin və düşündürücü termindir. Araşdırmalarımnız göstərmişdir ki, “sin”, ümumiyyətlə, varlığın təməlində dayanan ünuiversal substansiyadır. Onun Şərq fəlsəfəsində (məsələn, Türk və Çin) özəl anlamı olmuşdur. Türk xalqlarının mifoloji şüurunda sinharmoniya yaradıcı və tənzimləyici funksiyanı yerinə yetirir. Türk dillərinin sinharomiyası isə sözlərin kök üzərində yaradılması ilə bağlıdır ki, bu özəllik türklərin həyatlarını hər bir sferasında müasirliyin kökə bağlılıq üzərində təşəkkülünü ifadə etməkdədir. Bu aspekt hələ dərin və geniş araşdırılmalıdır. İndi onu vurğulayaq ki, Azərbaycan dilinin sinharmoniyası, ümumiyyətlə, azərbaycanlıların (bütün etnik qrupların) mədəni mentalitetinin formalaşmasının əsas mənəvi, ideya, psixoloji və mədəni baza “sahəsidir”! Azərbaycan dili türk dilləri qrupunun fenomeni kimi bu keyfiyyətlə dünyada bənzəri olmayan “azərbaycanlı mentaliteti” formalaşdırmışdır. Bu prosesin bir neçə özəlliyi vardır. Burada ancaq dörd faktoru vurğulayaq:

Azərbaycanlı mentalitetində dillə mədəniyyətin orijinal vəhdətinin təşəkkülü əsas yer tutur;

Dillə mədəniyyətin qarşılıqlı əlaqəsi və mənəvi nisbətində milliliklə bəşəriliyin möhtəşəm sintezi gerçəkləşmiş və artıq sosial-mədəni koda (memə) çevrilmişdir;

Azərbaycan dili ilə mentalitetin hazırda varolma (mövcudluq) məkanı Azərbaycançılıqla multikulturalizmin ortaq substantiv, kommunikativ və funksional sahəsidir.

Bu sahənin varolmasının daşıyıcı faktorlarından biri milli xarakterdir. Milli xarakter mentallıqda, mədəniyyətdə və psixologiyada özünü göstərən emosional-hissi xüsusiyyətlərin kompleksidir. Milli xarakter, həm də cəmiyyətdə baş verənlərə insanların göstərdiyi reaksiyalarda ehtiva olunur.

Deməli, Azərbaycan dili ilə mədəniyyətinin münasibətlərini obyektiv və dərindən dərk etmək üçün Azərbaycançılıq ideologiyasını obyektiv dərk etmək və multikulturalizmin Azərbaycan formasının gerçək məzmununu anlamaq mütləq şərtdir. O prizmadan baxanda türkçülüyün və azərbaycançılığın dolğunluqla bir-birini tamamladığını aydınca görmək mümkündür! Həmin “qarşılıqlı tamamlama sahəsi”ndə nə radikal millətçilik, nə etnik məhdud baxışlılıq, nə də başqasını inkar etmək elementi vardır. Orada ancaq kökə, millətə, mədəniyyətə, dilə bütövlükdə Azərbaycan cəmiyyəti konktestində sədaqət və sevgi vardır. Bu anlamda Azərbaycançılıq mədəniyyətin milliliyi ilə bəşəriliyinin möhtəşəm mövcudolma məkanıdır.

Füzuli Qurbanov,

AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu, “İdrak nəzəriyyəsi və məntiqi” şöbəsinin müdiri, fəlsəfə elmləri doktoru

Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün Icma.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
seeBaxış sayı:200
embedMənbə:https://news24.az
archiveBu xəbər 29 May 2025 11:59 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see327

MRT, KT, PET CT: Xərçəngi dəqiq hansı müayinə aşkarlayır?

18 Noyabr 2026 18:31see309

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see298

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see285

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see279

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see275

Cəmi 1 saata 3 növ xərçəngi aşkar edən metod

18 Noyabr 2026 19:49see265

Hansı qan analizi Alsheymeri 10 il öncədən xəbər verir?

18 Noyabr 2026 16:56see247

Azərbaycanda qızıl 15 faizə qədər ucuzlaşa bilər

18 Noyabr 2026 21:21see245

Tarixi körpüdən strateji tərəfdaşlığa: Azərbaycan və Vyetnamı iqtisadi uğura aparan ortaq yollar

18 Noyabr 2026 21:07see239

Könül Xasıyevanı pub da görəndə dəhşətə gəldim” Məşhur bloqer VİDEO

18 Noyabr 2026 17:22see238

Bakının 27 istiqamətində tıxac VAR Foto

18 Noyabr 2026 19:16see237

Altı vəkil Kollegiyadan xaric olunub, 27 si cərimələnib

18 Noyabr 2026 20:00see236

Bu qədər “xiyar” bir arada Yeni dünya rekordu+Fotolar

19 Noyabr 2026 00:23see231

Slovakiyalı basketbolçu: “Məncə, Bakıda bizim azarkeşlərimiz daha çox idi”

19 Noyabr 2026 01:24see225

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see224

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

19 Noyabr 2026 19:51see217

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

19 Noyabr 2026 09:27see193

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see186

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

19 Noyabr 2026 14:04see180
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri