Azərbaycan dili və mədəniyyəti: milli və bəşəri dəyərlər

Dil haqqında tarixən çox maraqlı, düşündürücü və ibrətverici ideyalar söylənmişdir. Tədqiqatçılar (əsasən etnolinqvistlər) müasir mərhələdə, adətən V.Humboltun millət kontekstində yanaşma kimi ifadə edilə bilən ideyasına çox əhəmiyyət verirlər. Böyük alman alimi dili millətin dünyaduyumunun özünə məxsusluğu fenomeni kimi dərk edirdi. O yazırdı ki, dilin “daxili forması xalq və ya milli ruhun ifadə vasitəsidir”. Bu özəllik praktiki həyatda danışıq dili vasitəsi ilə ifadə edilir. Buradan V.Humboltun məşhur deyimi məntiqi ümumiləşdirmə kimi alınır: “dil millətin qəlbinin aynasıdır”!

Bu cür anlamda istənilən dil fərdi səviyyə ilə kollektiv miqyasın vəhdətində insanın özünə, ərtafına, mənsub olduğu etnosa və dünyaya olan münasibətlərinin “Yol Xəritəsi” kimi təsəvvür edilə bilər. Bütün hallarda dil mədəniyyət məkanında mövcud olduğundan onu ilk növbədə mədəniyyətin “yol xəritəsi” olaraq dərk edə bilərik. Məsələnin bu cür qoyuluşunun fəlsəfi və ümumiyyətlə, nəzəri tərəfi çox mürəkkəbdir və bizi bu məqalənin məqsədlərindən uzağa apara bilər.

Burada ancaq onu vurğulayaq ki, dilin daxili formasının milli mentalitetin və etnoidentikliyin formalaşması üsulunun bünövrəsi kimi qəbul edilməsi zəruridir. Bununla dilin substantiv (məzmun, məna və mahiyyətin vəhdəti) və funksional [ünsiyyət, danışıq, psixoloji və sosial duyumlar, dünyagörüşü, estetik zövq, ideya və ideologiyanın rəmzi (işarələr, hərflər, rəqəmlər və s. vasitəsi ilə) və səslərdə ifadələri] tərəfləri arasında daxili bağlantı qurmaq mümkün olur. Bu bağlantı duyğusal, emosional və məntiqi aspektlərin vəhdəti kimi təzahür edir.  

Dilin semantikası və milli mentalitet

Fəlsəfədə belə bir tezis var: hər bir etnos (xalq, millət və ümumi anlamda cəmiyyət) dil məkanında mövcud olur. Bir sıra filosoflar bir qədər də irəli gedərək yazırlar ki, “hər bir elm dil məkanında mahiyyət alır və ona uyğun məzmunlaşır”. Məsələn, M.Haydegger yazırdı ki, “varlıq” latın deyil yunan anlamında olsaydı, fəlsəfə tamamilə fərqli olardı.

Deməli, dil və bütövlükdə insan birgəyaşam üsulu bir-biri ilə daxili bağlantıdadır. Faktiki olaraq insan və onun birgəyaşamının bütün formaları dilin tarixi, linqvistik, semantik, kommunikativ, sosial-psixoloji və “mental” məkanında təşəkkül edir və indi də etməkdədir. Buradan dillə mədəniyyətin münasibətlərində milli ilə bəşəriliyin maraqlı əlaqəsi üzərində düşünmək olar.

Azərbaycan dili və mədəniyyəti: sinharmoniya nümunəsi

“Sinharmoniya” dərin və düşündürücü termindir. Araşdırmalarımnız göstərmişdir ki, “sin”, ümumiyyətlə, varlığın təməlində dayanan ünuiversal substansiyadır. Onun Şərq fəlsəfəsində (məsələn, Türk və Çin) özəl anlamı olmuşdur. Türk xalqlarının mifoloji şüurunda sinharmoniya yaradıcı və tənzimləyici funksiyanı yerinə yetirir. Türk dillərinin sinharomiyası isə sözlərin kök üzərində yaradılması ilə bağlıdır ki, bu özəllik türklərin həyatlarını hər bir sferasında müasirliyin kökə bağlılıq üzərində təşəkkülünü ifadə etməkdədir. Bu aspekt hələ dərin və geniş araşdırılmalıdır. İndi onu vurğulayaq ki, Azərbaycan dilinin sinharmoniyası, ümumiyyətlə, azərbaycanlıların (bütün etnik qrupların) mədəni mentalitetinin formalaşmasının əsas mənəvi, ideya, psixoloji və mədəni baza “sahəsidir”! Azərbaycan dili türk dilləri qrupunun fenomeni kimi bu keyfiyyətlə dünyada bənzəri olmayan “azərbaycanlı mentaliteti” formalaşdırmışdır. Bu prosesin bir neçə özəlliyi vardır. Burada ancaq dörd faktoru vurğulayaq:

Azərbaycanlı mentalitetində dillə mədəniyyətin orijinal vəhdətinin təşəkkülü əsas yer tutur;

Dillə mədəniyyətin qarşılıqlı əlaqəsi və mənəvi nisbətində milliliklə bəşəriliyin möhtəşəm sintezi gerçəkləşmiş və artıq sosial-mədəni koda (memə) çevrilmişdir;

Azərbaycan dili ilə mentalitetin hazırda varolma (mövcudluq) məkanı Azərbaycançılıqla multikulturalizmin ortaq substantiv, kommunikativ və funksional sahəsidir.

Bu sahənin varolmasının daşıyıcı faktorlarından biri milli xarakterdir. Milli xarakter mentallıqda, mədəniyyətdə və psixologiyada özünü göstərən emosional-hissi xüsusiyyətlərin kompleksidir. Milli xarakter, həm də cəmiyyətdə baş verənlərə insanların göstərdiyi reaksiyalarda ehtiva olunur.

Deməli, Azərbaycan dili ilə mədəniyyətinin münasibətlərini obyektiv və dərindən dərk etmək üçün Azərbaycançılıq ideologiyasını obyektiv dərk etmək və multikulturalizmin Azərbaycan formasının gerçək məzmununu anlamaq mütləq şərtdir. O prizmadan baxanda türkçülüyün və azərbaycançılığın dolğunluqla bir-birini tamamladığını aydınca görmək mümkündür! Həmin “qarşılıqlı tamamlama sahəsi”ndə nə radikal millətçilik, nə etnik məhdud baxışlılıq, nə də başqasını inkar etmək elementi vardır. Orada ancaq kökə, millətə, mədəniyyətə, dilə bütövlükdə Azərbaycan cəmiyyəti konktestində sədaqət və sevgi vardır. Bu anlamda Azərbaycançılıq mədəniyyətin milliliyi ilə bəşəriliyinin möhtəşəm mövcudolma məkanıdır.

Füzuli Qurbanov,

AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu, “İdrak nəzəriyyəsi və məntiqi” şöbəsinin müdiri, fəlsəfə elmləri doktoru