Azərbaycan dilini ən çox kim(lər) korlayır?

Məktəb, ailə, televiziya, yoxsa sosial şəbəkələr...

Dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də xalqın düşüncə tərzini, mədəniyyətini və milli kimliyini yaşadan ən mühüm dəyərlərdən biridir. Azərbaycan dilinin qorunması, düzgün öyrədilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Lakin dilimizin dövlət dili statusu daşımasına və Azərbaycan dilinin düzgün istifadəsi ilə bağlı illərdir müxtəlif layihələr, müzakirələr və maarifləndirici tədbirlər keçirilməsinə baxmayaraq, gündəlik danışıqda və yazılı ünsiyyətdə problemlər hələ də qalmaqdadır. Xüsusilə son illərdə bu problem gənclərin danışıq dilində daha aydın hiss olunur. Sosial şəbəkələr, sürətli mesajlaşma, xarici dillərdən gələn sözlərin geniş yayılması və internetdə formalaşan qeyri-rəsmi ünsiyyət tərzi Azərbaycan dilinin həm leksikasına, həm də tələffüzünə ciddi təsir göstərir.

Azərbaycan dilinin düzgün danışılması və yazılması məsələsi uzun illərdir müzakirə olunur. Dil normalarının qorunması, orfoqrafiya və orfoepiya qaydalarına əməl edilməsi, televiziya və radio aparıcılarının nitq mədəniyyətinin yüksəldilməsi ilə bağlı müxtəlif təşəbbüslər də həyata keçirilir.

Buna baxmayaraq, gündəlik həyatda vəziyyət tam fərqli mənzərə yaradır. Küçədə, ictimai nəqliyyatda, mağazada, məktəbdə, universitetdə, sosial şəbəkələrdə insanların danışığına diqqət etdikdə Azərbaycan sözlərinin düzgün tələffüz edilmədiyini, cümlələrin dilimizin sintaktik qaydalarına uyğun qurulmadığını, danışıq zamanı lazımsız şəkildə xarici sözlərdən istifadə edildiyini görmək mümkündür. Ən narahatedici məqam isə odur ki, bu hallar tədricən adi və normal danışıq forması kimi qəbul edilməyə başlayır.

Xüsusilə gənclərin danışığında problem özünü göstərir. Məlum məsələdir ki, gənclərin danışıq dilində sosial şəbəkələrin təsiri böyükdür. TikTok, Instagram, YouTube və digər platformalarda formalaşan ünsiyyət dili gündəlik danışığa da keçir. Qısa mesajlar, sözlərin ixtisarı, Azərbaycan və xarici dillərin qarışdırılması, bəzi sözlərin bilərəkdən təhrif olunmuş formada işlədilməsi zamanla nitq vərdişinə çevrilə bilir.

Məsələn, gənclər arasında Azərbaycan dilində danışarkən ardıcıl şəkildə ingilis, rus və digər dillərdən sözlər işlətmək artıq kifayət qədər geniş yayılıb. Əlbəttə, dilin başqa dillərdən söz qəbul etməsi təbii prosesdir. Dünyanın bütün dilləri bir-birindən sözlər alır. Problem isə xarici sözün zəruri olduğu halda deyil, Azərbaycan dilində qarşılığı olduğu halda sırf dəb və vərdiş naminə işlədilməsidir.

Bundan başqa, bəzi gənclərin sözləri düzgün tələffüz etməməsi də diqqət çəkir. Xüsusilə “ç”, “c” kimi səslərin düzgün deyilməməsi, sözlərdə səslərin dəyişdirilməsi və bəzi sözlərin danışıq zamanı təhrif edilməsi dilimizin fonetik normalarından uzaqlaşmanı göstərir.

Televiziya ekranlarında da eyni mənzərənin şahidi oluruq. Əslində daha ciddi problem kütləvi informasiya vasitələrində, xüsusilə televiziyalarda müşahidə olunan nitq qüsurlarıdır.

Məlumdur ki, televiziya aparıcısı, jurnalist və efirə çıxan digər şəxslər sadəcə informasiya çatdırmır, onlar eyni zamanda nitq nümunəsi yaradırlar. Tamaşaçı, xüsusilə uşaq və yeniyetmələr televiziyada eşitdikləri danışıq formasını doğru nitq modeli kimi qəbul edə bilərlər. Bu baxımdan aparıcının sözü düzgün tələffüz etməməsi, cümləni yanlış qurması, vurğunu səhv salması və ya Azərbaycan dilində qarşılığı olan sözü lazımsız şəkildə başqa dildən götürməsi adi bir texniki səhv kimi qiymətləndirilməməlidir.

Bəzən efirdə sözlərin düzgün tələffüz edilməməsi, “ç” və “c” səslərinin qarışdırılması, vurğunun yanlış qoyulması və cümlələrin Azərbaycan dilinin sintaksisinə uyğun qurulmaması ilə rastlaşırıq. Əlbəttə, heç kimdən səhvsiz danışıq tələb etmək mümkün deyil. Lakin peşəsi məhz söz və nitqlə bağlı olan aparıcı və jurnalistlərin dil normalarına daha həssas yanaşması vacibdir.

Problem yalnız danışıqla məhdudlaşmır, yazılı dilimizdə də vəziyyət ürəkaçan deyil. Sosial şəbəkələrdə Azərbaycan dilində yazılan mətnlərə nəzər saldıqda orfoqrafik və qrammatik səhvlərin kifayət qədər çox olduğunu görürük.

Sözlərin səhv yazılması, durğu işarələrindən istifadə edilməməsi, cümlələrin yarımçıq qurulması, böyük və kiçik hərflərin düzgün işlədilməməsi, Azərbaycan əlifbasındakı ə, ğ, ş, ç, ö, ü, ı kimi hərflərin başqa simvollarla əvəz olunması geniş yayılıb. Xüsusilə sosial şəbəkələrdə sürətli yazışma bəhanəsi ilə dil qaydalarının tamamilə kənara qoyulması narahatedicidir.

Bəs çıxış yolu nədir?

Mövzu ilə bağlı televiziya tənqidçisi, filologiya elmləri doktoru, professor Qulu Məhərrəmli “Yeni Müsavat”a danışıb: “Ana dilində düzgün yazmaq, düzgün danışmaq, nitq mədəniyyətinin tələblərinə əməl etmək, əlbəttə ki, vacib şərtdir. Amma bu mədəniyyət necə formalaşmalıdır? Təbii ki, ilk növbədə, məktəb bu işin öhdəsindən gəlməlidir. Bizim yaxşı dərsliklərimiz var. Həm Azərbaycan dili, həm də ədəbiyyat dərsliklərində kifayət qədər oxu materialları təqdim olunur. İkinci mühüm amil isə ailədir. Ailədə uşağın necə danışmasına, onun nitqinə diqqət yetirilməlidir. Ədəbi dildə danışmaq, dialektdən uzaq olmaq, şivələrdən gələn sözlərdən istifadə etməmək kimi məsələlərə ailədə də diqqət göstərilməlidir”.

Qulu Məhərrəmli qeyd edib ki, nitq mədəniyyətinin təbliği baxımından televiziya və radio da nümunəvi rol oynayır və oynamalıdır: “Televiziyada ayrı-ayrı verilişlər, o cümlədən Azərbaycan dili, nitq mədəniyyəti və natiqlik sənəti ilə bağlı proqramlar hazırlanmalıdır. Belə verilişlər müəyyən dil normalarının aşılanmasında və cəmiyyətə təlqin olunmasında mühüm, hətta həlledici rol oynaya bilər. Təbii ki, bütün bunlarla yanaşı, ən önəmli məsələlərdən biri də insanın özüdür - onun dilə marağı, dil sevgisi və dil duyumu. İnsan düzgün danışmağı, nitq mədəniyyətini ümumi mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi kimi qəbul etməlidir. Özünü dərk edən, müəyyən təhsil səviyyəsinə malik olan insan ana dilində düzgün və səlis danışmalıdır. Bu, əslində bir aksiomadır. Amma təəssüf ki, bizdə həmişə belə olmur. Bu mövzuda çox danışılır, müxtəlif layihələr həyata keçirilir. Lakin bəzən bunlar keçici xarakter daşıyır. Halbuki əsas məsələ sistemli və davamlı işin qurulmasıdır. Burada iki amil xüsusilə ön plana çıxır: birincisi, təhsil, ikincisi isə ailənin rolu. Məhz bu iki istiqamətə daha ciddi diqqət yetirilməlidir”.