Azərbaycanda elmin inkişafına mane olan amillər çoxdur

Redaktor.az Tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Pərviz Kazimi ilə müsahibəni təqdim edir: 

- “Azərbaycan Respublikasında dərc olunması tövsiyə edilən dövri elmi nəşrlərin elm sahələri üzrə Siyahısından çıxarılan dövri elmi nəşrlər” haqqında ALİ ATTESTASİYA KOMİSSİYASI RƏYASƏT HEYƏTİNİN 02 may 2025-ci il tarixli QƏRARI yayınlanıb. Bu qərar nəyi ifadə edir?

- Qərarın tam adı “Rəqəmsal Obyekt İdentifikatoru (DOI – Digital Object Identifier) olmadığı səbəbindən “Elmi dərəcə və elmi ad verilməsi üçün elmi məqalələrin Azərbaycan Respublikasında dərc olunması tövsiyə edilən dövri elmi nəşrlərin elm sahələri üzrə Siyahısı”ndan çıxarılan dövri elmi nəşrlər” olaraq yayınlanıb və narahat edici bir mənzərəni ifadə edir. Yani, dövlət qurumu olaraq bundan sonra bu jurnallarda məqalə çap olunması tövsiyə olunmur. Siyahının ilk pilləsində “Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin Elmi Əsərləri”, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti “Neftin, Qazın Geotexnoloji Problemləri və Kimya” Elmi-Tədqiqat İnstitutunun Elmi əsərləri”, Bakı Dövlət Universitetinin “Bakı Universitetinin Xəbərləri” elmi jurnalları və Azərbaycanın elmi potensialını son yüz ildə təmsil edən əlliyə qədər  yüksək dərəcə ciddi elmi jurnallar artıq elmi jurnal olaraq qəbul edilməyəcək. Bu jurnallarda hər il 4-5 min adda samballı elmi məqalələr çap olunur ki, bu məqalələrin diskvalifikasiya olunması ciddi hadisədir və qəbul olunan hal deyil.

Əgər baş verənlərin hansı anlaşılmamazlıqdan irəli gəldiyini bilməsəydim, düşünmək olardı ki, bu addım bir təxribatdır. Ancaq səriştəsizlikdən də təxribat xassəli hadisələr baş verə bilir. Təqdim olunan siyahıda elmiliyi sual altına alınmış jurnallar Azərbaycanın elmi potensialının arxividir və milli sərvətimizdir. Bu jurnalların mötəbərliyini sual altına qoymaqdansa qabaqgörən layihələri tətbiq etmək, DOİ indeksi ilə əlaqədar layihə təqdim etmək, jurnalların elmi nüfuzunu artırmaq üçün  konkret tədbirlər həyata keçirmək olardı. Ola bilsin ki, AAK funksionerləri də bu işi həyata keçirməyin metodikasını bilmirlər və bu səbəbdən də səriştəsizliyi elmi müəssisələrin üzərinə qoyurlar. DOİ ilə əlaqdar “kim hardan istəyir alsın” düşüncəsi heç də dövlət qurumu yanaşması deyil.

- Rəqəmsal Obyekt İdentifikatoru (DOI – Digital Object Identifier) nəyə lazımdır və bu o qədər vacibdir ki, nüfuzlu elmi jurnalların ləgv olunmasına səbəb olur?

- Son 10-15 ildə dünyada “elektron elm” anlayışı dövriyyəəyə daxil olub. Elektron məkanda elmi jurnallar İSSN idintifikatoru ilə müəyyənləşdirilir, jurnala daxil olan məqalələr üçün DOİ indeksi müəyyənləşdirilib, Müəlliflər ORCİD identifikaroru ilə tanınırlar və nəticədə qlobal akademik mühit formalaşır.

DOİ indeksini təsis edən və dünyanın bütün elmi jurnallarına paylayan mərkəz crossref (www.crossref.org) müəssisəsidir. Əyər AAK bir neçə il öncədən layihə təqdin etsəydi Respublikanın bütün elmi jurnalları üçün bu indeksi tədarük edib sivil qaydada indeksləşməni həyata keçirmək olardı. Ancaq “hədələmə yolu ilə” hər müəssisə müxtəlif vasitəçi şirkətlərdən, ikinci və üçüncü əldən indeks alıb jurnalını indeksləşdirmək heç də düzgün yol deyil. Bu prosesləri tənzimləyən, dəstəkləyən qurumlar arasında kordinasiya olmadıgından belə bir mənzərə qarşıya şıxır.

DOİ ilə əlaqədar tələblər lazım olan müasir normaların bir hissəsidir və tələblərin bu şəkildə epizodlarla dövriyyəyə daxil olunması anlaşılmazdır. “Elektron Elm” sahəsində bir çox normaların təlim edilməsi vacibdir. Elmi jurnalların düzgün qiymətləndirilməsi, identifikatorlar haqqında məlumatlar, elmi məqalələrin strukturuna qoyulan tələblər, referatlaşma və abstraktlaşdırma ilə əlaqədar başarıqlar, elmi isnadlar haqqından məlumat, beynəlxalq biblioqrafik təsvir qaydaları haqqında məlumatların təlimlərə cəlb olunması vacibdir. Xüsusilə də bu başarıqları elmi təhsilin ilk pilləsində, maqistratura illərində mənimsənilməsi əhəmiyyətlidir. Maqistrlara ixtisasından asılı olmayaraq “data analiz” vərdişləri öyrədilməlidir. Elektron elm sahəsində plaqiat, akademik etika və bir sıra digər məsələlər yeni konsepsiyada ifadə olunur.

- Reytinqli jurnallar necə müəyyənləşir?

- Jurnalların reytinqləri ilə əlaqədar dünya təcrübəsində bir neçə fərqli yanaşmalar mövcuddur. AAK hesab edir ki, Skopus və WOS məlumat bazalarında indeksləşən jurnallar yüksək reytinqli jurnallar hesab edilir və əgər bu məlumat bazalarında indeksləşmirsə deməli yüksək reytinqli hesab edilmir və fərqli jurnallarda çap olunmuş elmi məlaqə mötəbər hesab  olunmur. Yanlış və maksimalist yanaşmadır. Azərbaycan tədqiqatşıları üçün reytinq xatirinə üç-dörd aylıq maaşını jurnal redaksiyasına ödəmək məntiqli deyil. Məhs bu səbəbdən də hesab edirdik ki, elmin inkişafı və onun proqnozlaşdırılması, layihələndirilməsi işi bir əldə təmərgüzləşməlidir. Bir çox elmi istiqamətlərdə çox nüfuzlu elmi jurnallar mövcuddur ki, Skopus və WOS məlumat bazalarında deyil fərqli məlumat bazalarında indeksləşirlər. lakin öz sahələrində tanınmış və nüfuzlu jurnallar hesab edilirlər. Məsələn, riyaziyyatçılar bilir ki, riyaziyyat sahəsində dünya şöhrətli jurnallar hansılardır və ya kimyaçılar da o cümlərən. Odur ki, elmi prosesi Skopus, WOS və ya Şpringerə baglamaq yanlışdır. Bilinməlidir ki, Skopus, WOS, Şpringerə özəl şirkətlərdir və kommersiya məqsədi ilə fəaliyyət göstərirlər. Bu korparasiyalar əslində elmin inkişafı adı altında çox böyük sərvət qazanırlar və məqsədləri bizim ölkəmizdə elmin inkişafına xidmət etmək deyil.

- Bəs onda Azərbaycanda reytinqlər necə hesablanır?

- Tam bir sistemsizlikdir. Nazirlər kabinetinin dəstəyi ilə 2023-cü ildən başlayaraq Azərbaycan Milli H indeksi reitinqlərinin hesablanması və yayınlanması həyata keçirilir. Lakin bu reytinqlər fərqli aidiyatı qurumlar tərəfindən qəbul edilmir. AAK reytinqləri öz metodikası ilə hesab edir, Elm və təhsil nazirliyi özü bir metodika müəyyənləşdirib və tətbiq edir. Universitetlər də müstəqil olaraq reytinq müəyyənıəşdirirlər.  Son nəticədə vahid hesablanma qaydası yoxdur və bu sahədə Türkiyənin   qabaqcıl təcrübəsinin də öyrənilməsi və tətbiqinə maraq göstərilmir.

- Pərviz müəllim, bu yaxınlarda sizin “Elm sahəsində optimallaşma kompleks prosesə çevilməlidir” adlı analitik məqaləniz çap olunmuşdu. Elmi müəssisələrin optimallaşdırılması dedikdə nə nəzərdə tutulur.

- Azərbaycan Prezidenti bu istiqamətdə çox dəyərli bir sərəncamı imzalamışdır. Məqalədə sərəncamın əhəmiyyətini, optimallaşdırmanın səmərəliliyi artıracagı haqqında düşüncələrimizi yazmışdıq. Bir sıra  addımlar böyük uzaqgörənliklə atılır və 5 il, 10 il qabaga hesablanır. Lakin aidiyyatı qurumların fərqli yozumları nəticəsində fərqli nəticələr qarşıya çıxır.

Baxın, ziddiyyət burada yaranır. Təhsil nazirliyi elmi nəşrləri və akademik heyyəti dəstəkləməyə çalışır, “AAK” maksimalist tələblər irəli sürür və qarşıya yüksək tələblər qoyur, eyni zamanda “Elmə dəstək fondu” da fərqli sahələrə maliyə yardımı edir. Bu qurumlar arasında vahid məqsədlərin oldugunu görmək olmur.

Bu yaxınlarda elmi müəssisələrin və jurnalların reytinqlərinin artırılması ilə əlaqədar nazirlər kabinetinin də bir “yol xəritəsi” qədul edildi. Bu yol xəritəsinə görə yüksək reytinqli jurnalların dəstəklənməsi üçün maliyələşmə də nəzərdə tutulur. Mütəxəssislər bilir ki, bir çox elmi jurnallar ictimai əsaslarla təsis olunmuş akademik heyyət tərəfindən idarə olunur. İctimai əsaslarla rəqəmsal məkanda ciddi işlər görmək mümükün deyil. Redaksiyalarda maaş alan texniki heyyət çalışmalıdır və elmi informasiya dövriyyəsi gündəlik nəzarət altında olmalıdır.

- Orada bir sıra iddialar irəli sürürsunuz. Bu iddialardan biri odur ki, “Ali ATestasiya Komisiyası respublikada elmin inkişafına maneə törədir” kimi çox sərt iddiadır. Bu fikrinizi bir qədər geniş açıqlaya bilərsiniz?

- AAK-ın funksiyası akademik mühitə mane olmaq deyil, şərait yaratmaq və alim olmaq iddiasında olan gəncləri bezdirmək deyil, dəstəkləməkdir. Atestasiya prosesinin yalnız Azərbaycan Prezidentinin imzası ilə təsdiqlənən əsasnaməyə uygun olan hissəsi ligitimdir. Ondan kənar olan çox sayda norma və qaydalar hüquqi statusa malik deyil və AAK-ın özfəaliyyətidir.

Məsələn, AAK sədrinin müavini bir televiziya kanalına müsahibə zamanı deyir: “Bir alimin Şpringerdə monaqrafiyası çap olunmuşdu və biz düşündük ki, buna professor adı vermək olar.” Bu qeyd olunan alim yaqin ki, AAK sədr müavininin tanışı olub. Çünki Azərbaycanda yüzlərlə alimin Şpringerdə monoqrafiyası çap olunub, ancaq AAK-ın qapısından içəri girə bilmir. Məgər Şpringerdə monoqrafiyası çıxan alimlərin AAK ilə aşagıdan yuxarı kommunikasiyası mövcuddur? Yoxsa AAK strukturunda Şpringerdə monoqrafiyası çap olunan alimlərin manitorinqi həyata keçirilir?

- Sonda söz verdiyiniz sualı bir daha sizə ünvanlamaq istəyirəm. “Dekorativ professorlar” haqqında bizə şərh verməyi söz vermişdiniz. Bu barədə bir şey deyə bilərsiniz? 

- Yox, bu barədə araşdırmalarım hələ bitməyib, ancaq söz verirəm ki,  sizə geniş bir araşdırma təqdim edəcəyəm.