Azərbaycanın çoxtərəflilik strategiyası

Müstəqil dövlətin qlobal diplomatiyasının özəllikləri

Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində "kiçik dövlət" anlayışı uzun illər passivliyin, təsir imkanlarının məhdudluğunun sinonimi kimi işlədilib. Klassik realizm nəzəriyyəsi dövlətlərin beynəlxalq sistemin mövqeyini onların güc potensialı ilə müəyyənləşdirirdi; bu formulda kiçik və orta ölkələr üçün yalnız iki yol qalırdı: ya güclünün kölgəsində durmaq, ya da neytralizm vasitəsilə təhlükələrdən qaçmaq. XXI əsrin reallıqları isə bu mənzərəni köklü şəkildə dəyişdi: qlobal idarəetmə institutlarının böyüməsi, çoxtərəfli diplomatik platformaların sayının artması kiçik dövlətlərə qeyri-adi səlahiyyətlər verdi.

Artıq güc yalnız ərazini və ordunu deyil, gündəmi formalaşdırmaq bacarığını ifadə edir. Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyasının kökündə Heydər Əliyevin 1990-cı illərin böhran şəraitində formalaşdırdığı "balanslı xarici siyasət" doktrinası durur. Bu doktrinanın mahiyyəti sadə, lakin mühüm olsa da dərin müdriklik əks etdirir: Sovet İttifaqının süqutundan sonra regionda yaranan boşluqda Azərbaycan ya Rusiya, ya Qərb, ya da İran - Türkiyə oxunun tam təsirində qala bilərdi. Doktrina bu üçlü qütbləşmədən çıxmaqla bütün istiqamətlərdə münasibətləri saxlamağı və heç bir mərkəzdən asılılığı minimuma endirməyi nəzərdə tuturdu.

2011-ci ilin mayında Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına üzv qəbul edilməsi bu doktrinanın təbii davamı kimi qiymətləndirilməlidir. Bu addımın məntiqi davamı 2019-cu il oldu. 25–26 oktyabr 2019-cu ildə Bakıda keçirilən Qoşulmama Hərəkatının XVIII Zirvə Konfransı həm Azərbaycan diplomatiyasının tarixində ən genişmiqyaslı tədbir, həm də ölkənin beynəlxalq legitimliyinin təsdiqi kimi qiymətləndirilir. Zirvə Bandunq prinsiplərinin – öz müqəddəratını təyinetmə, suverenliyə qarşılıqlı hörmət, qeyri-aqressiya, daxili işlərə qarışmama və bərabərlik dəyərlərinin müasir dövrdə aktual olduğunu yenidən bəyan etdi. 1961-ci ildə Hindistan, İndoneziya və Yuqoslaviyanın rəhbərliyi ilə yaranan, hegemoniyadan imtina edən ölkələrin hərəkatı XXI əsrdə də öz prinsipial əhəmiyyətini qoruyurdu və Bakı zirvəsi bunun praktik təsdiqi oldu. Azərbaycan növbəti gün sədrliyi rəsmən qəbul etdi – əvvəlcə 2022-ci ilədək nəzərdə tutulan, sonra pandemiya şəraitində uzadılan, nəticədə təxminən, dörd il davam edən mandat. Azərbaycan təcrübəsi göstərir ki, bu mandat düzgün istifadə olunduqda konkret diplomatik sərmayəyə çevrilir. Burada üç mexanizm xüsusilə önəmlidir. Birincisi, gündəm formalaşdırma səlahiyyəti. 2020-ci ilin mayında – qlobal pandemiyanın zirvəsində – Azərbaycanın təşəbbüsü ilə Qoşulmama Hərəkatının "COVID-19-a qarşı birləşirik" adlı onlayn Zirvə toplantısı keçirildi. Bu, Qlobal Cənubun aparıcı dövlət və hökumət başçılarını bir masa ətrafında yığan ilk irimiqyaslı virtual diplomatiya təcrübələrindən biri idi. Pandemiya beynəlxalq əməkdaşlığın böhran anı idi – çoxmillətli institutlar passivləşirdi, böyük dövlətlər özünəqapanma siyasətinə keçirdi. Məhz bu boşluqda sədr ölkə kimi Azərbaycan gündəmi formalaşdırmaq imkanı əldə etdi.

İkincisi, kollektiv legitimlik resursu. 2020-ci il II Qarabağ müharibəsi zamanı Qoşulmama Hərəkatının açıq şəkildə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləməsi bunun klassik nümunəsidir. 120-dən çox üzvü olan Hərəkatın bu mövqeyi təkcə həm də normativ mesaj idi: Qarabağ münaqişəsində ədalət beynəlxalq hüququn prinsiplərinə əsaslanır. 44 günlük müharibə dövründə Bakının diplomatiyası üçün bu, həlledici əhəmiyyət daşıyırdı: Azərbaycan Qərbdə və Rusiyada aparılan informasiya mübarizəsində yalnız öz səsini deyil, milyard insanı təmsil edən platformanın mövqeyini istinad nöqtəsi kimi təqdim edə bildi. Üçüncüsü, strukturlaşdırma funksiyası. Sədrlik dövründə Azərbaycan Hərəkatı daxilində müxtəlif regional qrupların – ərəb, Afrika, latın amerikası, Asiya ölkələrinin – diplomatik kanallarını əlaqələndirdi. Belə əlaqələndirmə Azərbaycanın Qlobal Cənubun daxilində vasitəçi rolunu oynamasını təmin etdi. Diplomatiyada bu amil "körpü rol" adlanır: tərəflər arasında asimmetriya varsa, kiçik ölkə onları birləşdirən strukturu təklif edə bilər və məhz bu strukturlar ona əlavə nüfuz verir. Əgər Qoşulmama Hərəkatı sədrliyi Azərbaycanın regional-kollektiv diplomatiyasını möhkəmləndirdisə, COP29 onu qlobal iqlim idarəetməsinin birbaşa iştirakçısı səviyyəsinə çıxartdı. 11–24 noyabr 2024-cü ildə Bakıda keçirilən Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyası Cənubi Qafqazda tarixində ilk dəfə keçirilən belə bir forum oldu və 200-ə yaxın tərəfin iştirakı ilə dünyanın diqqət mərkəzini Azərbaycana yönəltdi.

Azərbaycanın çoxtərəfli siyasətinin üçüncü, bəlkə də ən az görünən, lakin ən fundamental ölçüsü normativdir. Prezident İlham Əliyev çıxışlarında dəfələrlə vurğulayıb: BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin qısa müddətdə icrası üçün müvafiq mexanizmlərin hazırlanması tələb olunur. 1993-cü ildə qəbul olunmuş 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr ölkənin beynəlxalq tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığını təsdiqləyirdi, lakin onların otuz il ərzində icra edilməməsi beynəlxalq hüququn ən fundamental boşluğunu göstərdi: qətnamənin qəbulu onun icrası demək deyil.

Analitik baxımdan bu, çoxtərəfliliyin sistematik probleminə işarə edir: qlobal idarəetmə institutları qərar qəbul etməkdə effektivdir, lakin icra mexanizmləri zəifdir. Məhz kiçik və orta dövlətlər – gücün hərbi-iqtisadi komponentlərindən kənar, hüquqa əsaslanan mövqe tutan ölkələr – qaydalara əməl edilməsindən ən çox maraqlı tərəflərdir. Azərbaycanın diplomatiyasında suveren bərabərlik prinsipinin ardıcıl müdafiəsi bu məntiqə əsaslanır: beynəlxalq münasibətlərdə dövlətlərin ölçüsündən və gücündən asılı olaraq hamısı eyni hüquqi statusa malikdir. Bu normativ cizgi son mərhələdə yeni kontekstlərlə zənginləşdi. 2025-ci ilin aprelində Bakıda keçirilən "Yeni Dünya Nizamına Doğru" forumunda dünyanın 80-dən çox ölkəsindən nümayəndənin iştirakı ilə Azərbaycanın vasitəçilik təşəbbüsləri, Qoşulmama Hərəkatı sədrliyi dövründəki prinsipial mövqe, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində inteqrasiya təşəbbüsləri və Ermənistanla sülh sazişinin imzalanmasına doğru atılan addımlar strateji tezislər kimi səsləndi. Bunlar bir-birindən asılı, lakin vahid strategiyanın komponentləridir: Azərbaycan çoxtərəfliliyi təkcə platformalarda iştirak kimi deyil, özü təşəbbüskar rolunu oynayaraq müdafiə edir.

Siyasi elmdə gücün tərifi son otuz ildə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdi. Klassik formulda güc ərazini, əhalini və hərbi potensialı ifadə edirdi; müasir formulda isə o, gündəmi formalaşdırmaq, institutları mobilizə etmək və normativ prinsipləri müdafiə etmək bacarığını əhatə edir.

Prezident İlham Əliyevin Bişkek şəhərində ŞƏT+ formatındakı çıxışının yekun tezisi – Azərbaycanın bundan sonra da beynəlxalq məsələlərdə çoxtərəflilik prinsiplərinin möhkəmləndirilməsinə töhfə verəcəyi – buna görə strategiyanın davamlılığına dair siyasi öhdəlikdir. Bu öhdəliyin sınağı gələcəkdə davam edəcək: sədrliklər müvəqqəti, institusional nüfuz davamlı olmalıdır. Əgər Bakı diplomatiya institutlarının sistematik inkişafı ilə təsir imkanını saxlasa, Azərbaycanın təcrübəsi dünyanın digər kiçik və orta dövlətləri üçün nümunəvi model kimi qiymətləndirilə bilər: dünya nizamı yalnız böyük güclərin deyil, həm də prinsipiallıqla, ardıcıllıqla və institusional bacarıqla çıxış edən ölkələrin səsi ilə formalaşır.

Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent