““Azəri” sözünün bizə dəxli yoxdur” iddiası barədə

Hörmətli deputat Səyyad Aranın Milli Məclisin İnsan hüquqları komitəsinin iclasında ölkəmizdə dövlət dilindən istifadə ilə bağlı çıxışı olub. O deyib: “Dilin televiziyada pis günə salınması əsas məsələlərdəndir. Aparıcıların dilə biganə, laqeyd münasibəti insanı hiddətləndirir. Bundan başqa, bizim bütün qurumlarımız belə adlanır: “Azərxalça”, “Azərsu” “Azərışıq” və s. Bəs “Azəriqaz” niyə? Hansı ağıllı bu sözü yazıb? “Azəri”sözünün bizə dəxli yoxdu. Tarix və həyat paradokslar yaradır. Bunu siz hansı ağılla “Azəriqaz” adlandırmısınız? Türklər bizə deyirlər ki, “azəri kardeşlerimiz”. Mən konsulluqda işləyəndə dəfələrlə deyirdim ki, bizə belə deməyin. “Azəri” sözünün bizə aidiyyəti yoxdur. “Azəriqaz”ın qanuni adı düzəldilməlidir”.

Deputatın fikirlərindəki iki məqama toxunmaq istərdim. Birincisi, “aparıcıların dilə biganə, laqeyd münasibəti”nin “insanı hiddətləndirməsi”dir. Hörmətli deputata sual vermək gərəkdir: Aparıcıların dilə laqeydliyi dövlət başçısının AMEA-nın 80 illik yubiley yığıncağındakı çıxışından sonra başlayıb, yoxsa əvvəllər də varmış, amma hörmətli deputat məhz Prezidentin çıxışından sonra hiddətlənməyi məqsədəuyğun sayıb? Xatırlatmaq istərdim ki, onillərdir bir sıra telekanallarda dövlət dilinin normaları kobudcasına pozulur. “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun 6-cı maddəsinin (“Dövlət dilinin televiziya və radio yayımlarında işlənməsi”) tələblərinin pozulması bir deputat kimi onu Prezidentin çıxışından əvvəl də hiddətləndirə bilərdi. Amma, təəssüf ki, bu, baş verməyib.

Deputatın ikinci hiddəti isə “Azəriqaz”ın adı ilə bağlıdır. Hörmətli Səyyad Aran deyir: “Bundan başqa, bizim bütün qurumlarımız belə adlanır: “Azərxalça”, “Azərsu” “Azərışıq” və s. Bəs “Azəriqaz” niyə? Hansı ağıllı bu sözü yazıb? “Azəri”sözünün bizə dəxli yoxdu…”.

Məncə, cənab Səyyad Aran heç olmasa xaricə işləməyə gedəndə ölkənin tarixi və xalqın adı ilə bağlı bir az mütaliə etməli idi, onda “konsulluqda işləyəndə (türklərə) dəfələrlə ... “bizə belə deməyin” deməyinə ehtiyac qalmazdı.

“Azəri” “Azərbaycan”ın ərəb dilindəki nisbi sifət formasıdır. Ərəb dili mütəxəssisləri olan alimlərimiz bu barədə dəfələrlə yazıblar: ərəblər mürəkkəb sözlərə mənsubluq (sakinlik) bildirən şəkilçi artıranda onu sözün birinci hissəsinə əlavə edirlər. Yəni Deyr əz-Zor şəhərindən olanlara “deyr əz-zori” yox, “deyri”, hadramutluya “hadramuti” yox, “hadari”, Azərbaycan sakinlərinə isə “azəri” deyiblər.

Görünür, hörmətli deputat da bir çoxları kimi Əhməd Kəsrəvinin hiyləgər iddiasının toruna düşüb və “azəri” sözünü “arzuolunmaz” elan edənlərə qoşulub. Qahirə Universitetinin müəllimi, həmyerlimiz doktor Seymur Nəsirov bu məsələ ilə bağlı yazır: “İnsanları çaşdıran Əhməd Kəsrəvinin 1921-ci ildə İran şahının tələbi ilə yazdığı “Azəri ya Zəban-Bastane Azərbaycan” adlı əsəridir. Müəllif bu əsərində azərbaycanlıların türkmənşəli yox, “azəri” adlı ayrı bir millət olduqları fikrini irəli sürüb. Kəsrəviyə görə, Azərbaycan dili türk dilləri ailəsinə mənsub deyil, İran mənşəli bir dildir. Azərilər Səlcuqluların İrana gəlməsi ilə türkləşməyə başlayıblar”. Bundan sonra bir sıra soydaşlarımız bu şəxsin fitnəsi ilə “azəri” sözü ilə məsafə saxlamağa başlayıblar. “Mən azəri deyiləm, türk oğlu türkəm” populist şüarı da bundan sonra geniş yayılmağa başlayıb.

Orta məktəbdə yaxşı oxuyan şagirdlər də bilir ki, hətta I minillikdə “əl-Azərbaycani” nisbəsi ilə ərəbcə şeir yazan bir neçə şairimiz olub. Onlara da qısaca “azəri” deyirdilər. Bundan başqa, əbu Abdullah əl-Azəri, Məhəmməd bin Əhməd əl-Azəri, Əl-İmam əbu Əmr əl-Azəri və.s. alimlərimiz olub. Kəsrəvinin fitnəsi ilə onlardan da imtina edək? “Azərilikdən” imtina Kəsrəvi tərəfindən uydurulan və əslində mövcud olmayan, guya “fars dilinin pozuq şivəsində danışan” bir etnosun xeyrinə böyük bir irsdən imtina etmək deyilmi?

Əlavə edim ki, 1928–1931-ci illərdə İstanbulda “Azəri-türk” adlı jurnal nəşr edilirdi. Jurnalın imtiyaz sahibi Məmməd Sadıq Axundzadə, müdir və baş redaktoru isə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə idi. Böyük mütəfəkkir “azəri” sözünün farslara heç bir dəxli olmadığını hələ yüz ilə yaxın bundan əvvəl yaxşı bilirdi və oradakı yerli əhali ilə bizi fərqləndirmək üçün elə ad seçməsi tamamilə məntiqli idi.

Bir sıra qurumların adlarında ciddi ədəbi dil pozuntularının olması barədə deputatın dediklərinə qoşuluruq, amma bu, ayrıca mövzudur və hamımızı narahat edir.

Vasif SADIQLI

Filoloji Araşdırmalar və Dil Monitorinqi Mərkəzinin sədri