Bağça həyəti uşağın inkişafına nə qədər təsir edir? ARAŞDIRMA

Uşağın ilk sosial mühiti yalnız sinif otağı deyil, həm də hər gün saatlarla vaxt keçirdiyi bağça həyətidir. Psixoloqlar və erkən uşaqlıq təhsili üzrə mütəxəssislər hesab edirlər ki, keyfiyyətli açıq məkan uşaqların fiziki inkişafı, sosial bacarıqları, yaradıcılığı və emosional sağlamlığı üçün qrup otaqları qədər vacibdir. Buna baxmayaraq, Azərbaycanda bir sıra dövlət və özəl uşaq bağçalarının həyətlərində köhnəlmiş avadanlıqlar, sınıq yelləncəklər, asfalt örtüklər, yaşıllığın azlığı və kölgəlik çatışmazlığı müşahidə olunur.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

İdeal bağça həyəti necə olmalıdır?

Müasir məktəbəqədər təhsil konsepsiyasına görə bağça həyəti sadəcə oyun meydançası deyil, açıq hava tədris məkanı olmalıdır.

Əsas tələblər bunlardır:

Yaşa uyğun və təhlükəsiz oyun avadanlıqları; Zərbəni yumşaldan rezin və ya digər təhlükəsiz örtük; Ağaclar və kölgəliklər; Qum meydançası, su ilə oyun və təbiəti kəşf guşələri; Velosiped və skuter yolları; Fiziki inkişaf üçün maneə zolaqları; Əlilliyi olan uşaqlar üçün inklüziv avadanlıqlar; Rahat oturacaqlar və müşahidə zonaları; Daimi texniki baxış və gigiyena.

Araşdırmalar göstərir ki, təbiətlə zəngin oyun mühiti uşaqlarda hərəkət aktivliyini artırır, diqqət və öyrənmə qabiliyyətini yaxşılaşdırır, stressi azaldır. Finlandiyada aparılan tədqiqatlar göstərib ki, bağça həyətlərinə torpaq, ot örtüyü və təbii bitkilərin əlavə olunması uşaqların immun sisteminə də müsbət təsir göstərə bilir.

Dünya təcrübəsi

Skandinaviya ölkələrində “Forest Kindergarten” (Meşə bağçası) modeli geniş yayılıb. Uşaqlar günün böyük hissəsini açıq havada keçirir, ağaclar, torpaq, daşlar və təbii materiallarla oynayırlar.

Almaniyada bağça həyətlərində asfalt minimuma endirilir, təbii relyef, təpəciklər, ağac kötükləri və su elementlərindən istifadə edilir.

Yaponiyada həyətlər uşaqların sərbəst hərəkətini təşviq edəcək şəkildə layihələndirilir. Avadanlıqlar uşaqların həm balans, həm koordinasiya, həm də problem həll etmə bacarıqlarını inkişaf etdirməsinə xidmət edir.

Bir çox Avropa ölkəsində oyun meydançaları yaş qruplarına uyğun bölünür və mütəmadi təhlükəsizlik yoxlamalarından keçirilir.

Azərbaycanda vəziyyət

Son illərdə tikilən yeni dövlət bağçalarında müasir yanaşma tətbiq olunur. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə istifadəyə verilən yeni məktəbəqədər müəssisələrdə yaşıllaşdırılmış həyətlər, müasir oyun kompleksləri və idman avadanlıqları yaradılıb.

Lakin ölkənin müxtəlif bölgələrində fəaliyyət göstərən köhnə bağçaların bir hissəsində problemlər qalmaqdadır:

köhnəlmiş yelləncəklər; çatlamış asfalt və beton örtük; kölgəliklərin azlığı; yaşıllıq çatışmazlığı; təhlükəsizlik normalarına tam cavab verməyən oyun avadanlıqları; inklüziv oyun elementlərinin olmaması.

Hüquqi və təhlükəsizlik tələbləri

Azərbaycanda uşaq oyun meydançaları üçün təhlükəsizlik tələblərini müəyyən edən texniki reqlament qəbul edilib. Reqlament oyun avadanlıqlarının layihələndirilməsi, quraşdırılması, istismarı, sertifikatlaşdırılması və zərbəuducu örtüklərin istifadəsinə dair konkret tələblər müəyyən edir. Bundan əlavə, 2026-cı ildə uşaq meydançaları üçün beynəlxalq standartlara uyğun yeni dövlət standartları qəbul olunub.

Mütəxəssislər nə təklif edir?

Mütəxəssislər hesab edirlər ki:

bütün bağçalarda oyun avadanlıqları ildə ən azı bir neçə dəfə texniki yoxlanmalıdır; asfalt örtüklər mərhələli şəkildə təhlükəsiz örtüklərlə əvəz olunmalıdır; hər bağçada kölgəlik və yaşıllıq sahələri artırılmalıdır; açıq havada təhsil üçün xüsusi “təbiət guşələri” yaradılmalıdır; inklüziv oyun meydançaları bütün yeni bağçalar üçün məcburi standartlardan birinə çevrilməlidir.

Belə həyətlər yalnız uşaqların əylənməsi üçün deyil, onların sağlam böyüməsi, təhlükəsizliyi və erkən inkişafının mühüm hissəsi hesab olunur. Azərbaycanda yeni bağçalarda müasir yanaşma getdikcə genişlənsə də, köhnə məktəbəqədər müəssisələrin həyətlərinin yenilənməsi hələ də aktual məsələlərdən biri olaraq qalır.

Ayşən Vəli