Baia Mare Xankəndiyə Avropanın “qapısı”nı açır

Mənalı siqnal: Avropa bələdiyyəsi Xankəndi şəhəri ilə birbaşa institusional əlaqələr qurmağa başlayır

17 sentyabr 2026-cı ildə Rumıniyanın Baia Mare şəhəri ilə Azərbaycanın Xankəndi şəhəri arasında qardaş şəhər münasibətlərinin qurulması üçün anlaşma memorandumunun imzalanması sadəcə “bələdiyyə diplomatiyası”nın növbəti mərhələsi kimi qəbul edilə bilməz. Formal olaraq, bu, iki şəhərin əməkdaşlığı inkişaf etdirmək niyyətini təmsil edir. Lakin siyasi baxımdan bu, daha mənalı bir siqnaldır: Avropa bələdiyyəsi 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın nəzarətini bərpa etdikdən sonra Qarabağ bölgəsinin yeni inzibati və iqtisadi məkanının mərkəz nöqtələrindən birinə çevrilən Xankəndi şəhəri ilə birbaşa institusional əlaqələr qurmağa başlayır.

Sənəd Baia Mare meri İoan Doru Denkuş və Azərbaycan Prezidentinin Xankəndi, Ağdərə və Xocalı rayonları üzrə xüsusi nümayəndəsi Elçin Yusubov tərəfindən imzalanıb. Mərasimdə Maramures qraflığından olan senator və Rumıniya-Azərbaycan parlamentlərarası dostluq qrupunun üzvü Kristian-Auqustin Nikulesku-Tsiqirlaş və Azərbaycanın Rumıniyadakı səfiri Qüdsi Osmanov iştirak ediblər. Əhəmiyyət iştirakçıların tərkibində deyil, tək bir tədbirdə üç səviyyəli qarşılıqlı əlaqənin - bələdiyyə, parlament və hökumət səviyyəsində - birləşməsi ilə bağlıdır. Məhz buna görə də mövcud memorandum iki şəhərin ayrıca təşəbbüsündən daha çox mövcud diplomatik xəttin davamı kimi görünür.

Bakı üçün bu addımın əhəmiyyəti ilk növbədə Xankəndinin beynəlxalq səviyyədə iştirakındadır. 2023-cü ildən sonra Azərbaycan yalnız Qarabağın dağıdılmış infrastrukturunu bərpa etmək deyil, həm də geri qaytarılan ərazilər ətrafında davamlı iqtisadi, institusional və sosial əlaqələr sistemi yaratmaq vəzifəsi ilə üzləşir. Bu kontekstdə xarici nümayəndə heyətləri, investisiya əlaqələri, mədəni mübadilələr və şəhərlərarası müqavilələr protokoldan kənara çıxan bir funksiyanı yerinə yetirir. Onlar bu yaxınlara qədər yarımçıq qalmış münaqişənin mərkəzi olan ərazi ətrafında praktik beynəlxalq mühit formalaşdırırlar.

Qardaşlaşma diplomatik tanınmanın əvəzi və ya beynəlxalq hüquqi statusun dəyişdirilməsi üçün müstəqil bir vasitə kimi şərh edilməməlidir. Onun əhəmiyyəti başqa yerdədir. Bir Avropa şəhərinin bələdiyyəsi Xankəndi ilə rəsmi münasibətlər qurduqda, şəhər artıq mücərrəd münaqişədən sonrakı ərazi kimi deyil, konkret bələdiyyə tərəfdaşı kimi Avropa yerli əlaqələr şəbəkəsinə inteqrasiya olunur. Bu cür əlaqələr nə qədər çox yaranarsa, Qarabağ ətrafında beynəlxalq qarşılıqlı əlaqə bir o qədər sırf siyasi müzakirələrdən praktik məsələlərə - investisiya, şəhər idarəçiliyi, təhsil, turizm, mədəniyyət və biznesə keçir.

Baia Marenin Xankəndi ilə qardaşlaşma təşəbbüsü ilə çıxış edən ilk Avropa şəhəri olması xüsusilə əhəmiyyətlidir. Buna görə də, bu, yalnız ikitərəfli münasibət deyil. İlk presedent bu cür əlaqələrin daha da genişləndirilməsi üçün əhəmiyyətlidir. Təkcə bir Avropa şəhəri Qarabağın iqtisadi bərpasının miqyasını dəyişdirə bilməz, lakin digər bələdiyyələrin sonradan təkrarlaya biləcəyi bir model yarada bilər. Bu mənada Baia Marenin əsas resursu onun iqtisadiyyatının ölçüsü deyil, Avropa məkanındakı mövqeyidir.

Rumıniya üçün bu təşəbbüs həm də onun Azərbaycana qarşı siyasətinin məntiqi davamı kimi görünür. Buxarest və Bakı arasında enerji, nəqliyyat və regional əlaqə sahələrində artıq yaxşı inkişaf etmiş strateji əməkdaşlıq gündəliyi mövcuddur. Rumıniyanın Xəzər regionunu Qara dəniz vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən layihələrdə iştirakı xüsusilə əhəmiyyətlidir. Azərbaycan və Rumıniya enerjiyə yalnız ənənəvi resurs təchizatı baxımından deyil, həm də gələcək yaşıl enerji marşrutları kontekstində baxırlar. Beləliklə, iki ölkə arasındakı münasibətlər tədricən daha geniş iqtisadi qarşılıqlı asılılıq üçün infrastruktur təməli formalaşdırır.

Bu fonda bələdiyyə ölçüsünün yaranması məntiqli görünür. Hökumətlərarası müqavilələr əməkdaşlıq infrastrukturu yaradır və şəhərlər və bölgələr onu konkret əlaqələrlə doldurmağa qadirdir. Baia Mare və Xankəndi məsələsində bu, iqtisadiyyat, mədəniyyət, təhsil, turizm və idman sahələrində potensial layihələri əhatə edir. Əgər bu sahələr həqiqətən reallaşarsa, qardaşlıq münasibətləri iki ölkənin strateji maraqları ilə biznesin və yerli icmaların praktik maraqları arasında bir əlaqəyə çevriləcək.

Başqa bir vacib məqam da var. Hazırkı təşəbbüs heç bir yerdən yaranmayıb. Rumıniyalı senator Kristian-Auqustin Nikulesku-Tsiqirlaş əvvəllər Qarabağa səfər etmiş və Şuşa Qlobal Media Forumunda iştirak etmiş, orada Prezident İlham Əliyevlə görüşmüşdür. Onun hazırkı mərasimdə iştirakı parlament əlaqələrinin tədricən regional və bələdiyyə layihələrinə çevrilə biləcəyini göstərir. Başqa sözlə, Baia Mare mərkəzi hökumət səviyyəsində başlayan, parlament əlaqələrindən keçən və indi birbaşa yerli icmalara çatan diplomatik zəncirin davamına çevrilir.

Azərbaycan üçün bu çoxqatlı model xüsusilə vacibdir. Qarabağın yenidən qurulması yalnız dövlət xərclərini deyil, həm də özəl kapitalı, texnologiyanı, idarəetmə təcrübəsini və xarici tərəfdaşları tələb edir. Bu halda ərazinin beynəlxalq açıqlığı iqtisadi mənbəyə çevrilir. Avropa şirkətləri, bələdiyyələr, təhsil müəssisələri və peşəkar təşkilatlar Qarabağla işləməklə nə qədər çox təcrübə qazansalar, gələcək layihələr üçün potensial baza bir o qədər geniş olar.

Qardaşlaşmanın simvolik və strateji təsirləri arasındakı fərq məhz burada ortaya çıxır. Simvolik təsir sənədin imzalandığı anda ortaya çıxır. Strateji təsir yalnız real əlaqələrlə dəstəkləndikdə ortaya çıxır. Xankəndi üçün ən dəyərli potensial təntənəli səfərlər deyil, şəhər infrastrukturu, təhsil, turizm, idman və peşəkar təlim sahələrində birgə layihələr ola bilər. Baia Mare üçün bu, öz növbəsində texnologiyaya, xidmətlərə və təcrübəyə tələbatın yarandığı yeni iqtisadi və regional məkana çıxış imkanı təqdim edir.

Lakin tək bir müqavilənin iqtisadi potensialı şişirdilməməlidir. Qarabağın yenidən qurulması tək bir Avropa şəhərinin imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə üstələyən bir layihədir. Qardaşlaşma böyük investisiya müqavilələrini, dövlət maliyyələşdirməsini və ya beynəlxalq infrastruktur layihələrini əvəz edə bilməz. Onun əhəmiyyəti başqa yerdədir: yeni tərəfdaşların tədricən bölgəyə daxil ola biləcəyi əlavə bir kanal yaradır.

Buna görə də, Baia Mare Xankəndi üçün bir növ Avropa lövbəri kimi qəbul edilə bilər: Rumıniya şəhərinin özü genişmiqyaslı yenidənqurma işləri apara bildiyi üçün deyil, Qarabağın yeni beynəlxalq münasibətlər sistemində birbaşa Avropa bələdiyyəsinin mövcudluğunun mümkünlüyünü nümayiş etdirən ilk şəxs olduğu üçün. Bu presedent genişləndirilərsə, mövcud protokolun əhəmiyyəti onun ilkin iqtisadi dəyərindən xeyli üstün olacaq.

Daha geniş şəkildə desək, baş verənlər Qarabağ ətrafında beynəlxalq qarşılıqlı əlaqənin arxitekturasında dəyişikliyi göstərir. 2023-cü ildən sonra artıq bu, yalnız diplomatik bəyanatlar və siyasi mövqelər məsələsi olmayacaq. Şəhərlər, bölgələr, şirkətlər, universitetlər və peşəkar icmalar arasında praktik əlaqələr təbəqəsi yaranır. Məhz bu əlaqələr siyasi reallığı tədricən gündəlik institusional təcrübəyə çevirə bilər.

Qardaşlaşma memorandumu Qarabağın bərpa mərhələsindən beynəlxalq iqtisadi inteqrasiya mərhələsinə nə qədər tez keçə biləcəyi sualını doğurur. Bakı üçün bu, kapital, texnologiya və təcrübə üçün yeni Avropa kanalları tapmaq deməkdir. Buxarest üçün isə bu, Azərbaycanla mövcud strateji tərəfdaşlığını regional səviyyədə genişləndirmək üçün bir fürsət deməkdir. Xankəndinin özü üçün isə bu, yalnız yeni reallığın simvolu deyil, həm də onun praktik təsdiqi kimi xidmət edəcək beynəlxalq əlaqələr şəbəkəsi qurmaq şansı təqdim edir.

Buna görə də sazişin əsl təsiri rəsmi səfərlərin sayı və ya protokolun sözləri ilə ölçülməyəcək. Bu, real layihələrin, işgüzar əlaqələrin, təhsil proqramlarının və yeni Avropa tərəfdaşlarının olub-olmaması ilə müəyyən ediləcək. Əgər bu baş verərsə, Baia Mare yalnız Xankəndinin Avropadakı ilk qardaş şəhəri deyil, həm də Qarabağ bölgəsinin Avropa ilə iqtisadi və sosial əlaqələrə getdikcə daha çox inteqrasiya olunacağı daha geniş bələdiyyə şəbəkəsinin ilk halqası olacaq.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov