BMT nin ekspert hesabatı: Total izlənilmə dünyada adi hala çevrilir

Bakı, 14 may, AZƏRTAC

Kütləvi rəqəmsal nəzarət tədricən yeni qlobal normaya çevrilir, təkcə şəxsi həyat hüququna deyil, həm də toplaşmaq, birləşmək və ictimai iştirak azadlığına təsir göstərir.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə BMT-nin “Pushed into the Shadows” (“Kölgəyə sıxışdırma”) adlı yeni ekspert hesabatında bildirilir.

Tədqiqatın müəllifləri BMT-nin toplaşmaq və birləşmək azadlığı üzrə xüsusi məruzəçisi Gina Romero, professor Pit Fassi və Darax Mürreydir. Hesabat ABŞ, Çin, Rusiya, Ukrayna, Hindistan və Misir də daxil olmaqla 84 ölkədən 150-dən çox fəal, jurnalist, insan hüquqları müdafiəçisi və vəkilin ifadələri əsasında tərtib edilib.

Hesabatda qeyd olunur ki, müasir müşahidə sistemləri artıq ənənəvi təhlükəsizlik vasitələrindən daha irəli gedir. Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, daim izlənilmək hissi insanları davranışlarını dəyişdirməyə, etirazlarda iştirak etməkdən çəkinməyə və həssas mövzularda ünsiyyəti məhdudlaşdırmağa məcbur edir.

Tədqiqatçılar bu fenomeni “soyuducu effekti” adlandırırlar. Tədqiqat iştirakçılarının fikrincə, bir çox insan daimi nəzarət altında olduqları hissi ilə davranmağa başlayır. Məsələn, Esvatinidəki fəallar ictimai fəaliyyət zamanı davranışlarını avtomatik olaraq dəyişdirdiklərini bildiriblər.

Hesabat müəllifləri diqqəti rəqəmsal müşahidə vasitələrinin sürətlə genişlənməsinə çəkirlər. Vahid müşahidə ekosisteminə bu gün üz tanıma qabiliyyətinə malik kameralar, dronlar, sosial media məzmun təhlili sistemləri, geolokasiya izləmə texnologiyaları, mobil operator data bazaları, casus proqram təminatı və davranış proqnozlaşdırılması üçün süni intellekt sistemləri daxildir.

Ekspertlərin fikrincə, ən böyük narahatlıq bu texnologiyaların inteqrasiyasıdır. Məsələn, şəhər kameralarından alınan görüntülər avtomatik olaraq sosial mediadan, bank əməliyyatlarından və şəxsin hərəkəti tarixindən alınan məlumatlarla müqayisə edilə bilər.

Məqalədə həm avtoritar, həm də demokratik ölkələrdən nümunələr gətirilir. Xüsusilə, tədqiqat müəlliflərinin Çindəki müsahibələrində “WeChat” və “Alipay” kimi rəqəmsal platformaların gündəlik həyatı dövlət qurumları tərəfindən real vaxt rejimində təhlil üçün mövcud olan davamlı məlumat axınına çevirdiyi bildirilib.

Eyni zamanda, tədqiqatçılar Qərb ölkələrində rəqəmsal nəzarət elementlərinin də gücləndiyini qeyd edirlər. Məsələn, hesabata görə, Avstraliyanın bəzi ali təhsil müəssisələri Fələstini dəstəkləyən tələbə etirazları zamanı universitetdəki Wi-Fi vasitəsilə izləmə sistemlərindən istifadə ediblər.

ABŞ-nin Kolumbiya Universitetinin tələbələri, həmçinin kampusda çoxsaylı müşahidə kameralarının mövcudluğu, şəxsiyyət vəsiqəsinin məcburi skan edilməsi və etirazlar zamanı dronlardan istifadə barədə məlumat veriblər. Onların sözlərinə görə, universitetdəki ab-hava o qədər dəyişib ki, bir çox etirazçı etirazlardan sonra üzlərini gizlətməyə, geyimlərini dəyişməyə və şəhərin müəyyən ərazilərindən qaçmağa başlayıb.

BMT ekspertləri jurnalistlərin, insan haqları fəallarının, azlıqların və gənclərin xüsusilə risk altında olduğunu vurğulayırlar. Bundan əlavə, süni intellekt sistemləri müxtəlif sosial və etnik qrupları müəyyən etməkdə tez-tez səhvlərə yol verir. Hesabatda Braziliyadakı vəziyyətə istinad edilir; ölkədəki məktəblərdə biometrik sistemlər qaradərili uşaqları tanımaqda daha az effektli olub və bu da onların təhsil xidmətlərinə çıxışını məhdudlaşdırıb.

Tədqiqatın müəllifləri xəbərdarlıq edirlər ki, dövlətlər getdikcə terrorizm, cinayətkarlıq, dezinformasiya və təhlükəsizlik təhdidlərinə qarşı mübarizəni əsas gətirərək, müşahidə sistemlərinin genişləndirilməsinə haqq qazandırır. Lakin ekspertlər hesab edirlər ki, bu, hər bir vətəndaşın potensial olaraq şübhə obyekti kimi qəbul edildiyi yeni bir cəmiyyət modelinin yaranmasına gətirib çıxarır.

Hesabatda deyilir: “Kabuslar monstra çevrilib və bu monstrlar realdır”.