Böyük dramaturq, görkəmli maarifçi...

Nəcəf bəy Vəzirovun vəfatından 100 il keçir

Bu gün Azərbaycan ədəbi və mədəni irsinin formalaşmasında silinməz iz qoymuş görkəmli dramaturq, maarifçi, publisist və ictimai xadim Nəcəf bəy Vəzirovun vəfatından 100 il ötür. Qeyd edilməlidir ki, Nəcəf bəy Vəzirovun xalqımızın maariflənməsi, milli teatrın inkişafı və cəmiyyətin tərəqqisi naminə apardığı çoxşaxəli fəaliyyət böyük əhəmiyyət kəsb edir.

1854-cü ildə qədim Qarabağ diyarının mədəniyyət beşiyi olan Şuşada dünyaya göz açan Nəcəf bəy Vəzirov hələ gənc yaşlarından elmə, ədəbiyyata və ictimai fikrə böyük maraq göstərib. O, dövrünün qabaqcıl ziyalıları ilə eyni idealları bölüşərək cəhalətə, savadsızlığa və köhnə düşüncə tərzinə qarşı qələmini güclü silah kimi istifadə edib. Yazdığı əsərlərdə isə cəmiyyətin ağrılı problemlərini sadəcə təsvir etməklə kifayətlənməyərək, onların həlli yollarını düşündürən dərin məzmun və güclü bədii ifadə ilə oxucuya təqdim edib.

Ədəbi və teatr fəaliyyəti

Nəcəf bəy Vəzirovun ədəbi yaradıcılığı 1870-ci illərdən başlayıb. O, Azərbaycan dramaturgiyasının ilk komediya və faciə nümunələrini yaradan sənətkarlardan biri olub. İlk pyeslərindən olan “Ev tərbiyəsinin bir şəkli” və “Gəmi lövbərsiz olmaz” əsərlərində ailə-məişət mövzularını, cəmiyyətin geriliyə qarşı durmaq bacarığını bədii şəkildə əks etdirib.

Ən məşhur əsərlərindən biri olan “Müsibəti-Fəxrəddin” dramı 1896-cı ildə qələmə alınıb və Azərbaycan ədəbiyyatında ilk faciə nümunəsi kimi tarixə düşüb. Bu əsərdə Vəzirov cəhalətə, köhnə düşüncəyə qarşı çıxaraq, maarifçilik və insan ləyaqəti ideyalarını təbliğ edib.

Digər mühüm əsərləri sırasında “Pəhləvanani-zəmanə”, “Ağa Kərim xan Ərdəbili”, “Vay şələküm-məəlləküm”, “Nə əkərsən, onu biçərsən”, “Keçmişdə qaçaqlar” kimi dramatik nümunələr yer alır. Onun pyeslərində xalq dili, milli-mənəvi dəyərlər və realizm əsas yer tutur.

Publisistika və maarifçilik

Nəcəf bəy yalnız dramaturq kimi deyil, həm də maarifçi publisist kimi tanınıb. O, “Əkinçi”, “Həyat”, “İrşad” və digər dövri mətbuat orqanlarında “Dərviş” imzası ilə çıxış edərək, cəmiyyətin tənqidinə, xalqın oyanmasına xidmət edən yazılar yazıb. Qələmi ilə cəhalətə qarşı mübarizə aparmış, xalqı elmə, təhsilə səsləmişdir.

Maarif uğrunda mübarizəsi onu ictimai fəaliyyətə də yönəldib. Bakı şəhər Dumasında çalışıb, yeni məktəblərin açılmasına, teatr dərnəklərinin təşkilinə rəhbərlik edib. Onun qələmə aldığı komediyalar və dram əsərləri uzun illər boyu teatr səhnələrinin repertuarında öz layiqli yerini qoruyub. Ailə münasibətləri, sosial ədalətsizlik, təhsilin əhəmiyyəti, qadının cəmiyyətdəki mövqeyi, rüşvətxorluq və mənəvi aşınma kimi mövzulara toxunaraq hər dövrün insanını düşündürən ümumbəşəri ideyalar irəli sürüb. Bununla da milli teatr sənətinin həm də cəmiyyətin aynası olduğunu parlaq şəkildə nümayiş etdirib.

Nəcəf bəy Vəzirovun fəaliyyəti yalnız ədəbiyyat və teatrla məhdudlaşmayıb. O, eyni zamanda peşəkar meşə mühəndisi kimi çalışaraq Azərbaycanın təbii sərvətlərinin qorunmasına töhfə verib. Maarifçilik ideyalarını isə həyatının bütün sahələrində yaşatmağa çalışıb.

Vəzirovun yaradıcılığı bu gün də aktuallığını qoruyur. Çünki əsərlərində qaldırdığı mənəvi məsuliyyət, vicdan, dürüstlük, vətəndaş mövqeyi və sosial ədalət kimi dəyərlər zamanın dəyişməsinə baxmayaraq, cəmiyyət üçün əhəmiyyətini itirməyib. Hər yeni nəsil bu əsərlərdə öz dövrünün problemlərinə bənzər məqamları görərək klassik irsin əsl gücünün məhz zamana qalib gəlməkdən ibarət olduğunu bir daha anlayır.

Nəcəf bəy Vəzirov 1926-cı il iyun ayının 9-da Şamaxının Çuxuryurd kəndində ürək xəstəliyindən vəfat edib. Cənazəsi Bakıya gətirilərək indiki Fəxri xiyabanda dəfn olunub. Nəcəf bəy fiziki olaraq bu dünyadan ayrılsa da, yaratdığı zəngin ədəbi irs, Azərbaycan teatrına qazandırdığı yeni nəfəs, milli maarifçilik tarixində oynadığı rol və xalqın mənəvi inkişafına xidmət edən ideyaları ilə əsrləri aşan bir şəxsiyyətə çevrilib. Onun adı Azərbaycan mədəniyyətinin və ədəbiyyatının ən parlaq simaları sırasında əbədi olaraq həkk olunub.

Bu gün, Nəcəf bəy Vəzirovun vəfatından 100 il sonra onun ömür yolu bizə bir daha xatırladır ki, millətin gələcəyini dəyişən insanlar təkcə böyük əsərlər yazan sənətkarlar deyil, həm də cəmiyyətə düşünməyi, öyrənməyi və yeniliklərə açıq olmağı öyrədən maarifçilərdir və belə şəxsiyyətlərin irsi nə qədər dərindən öyrənilərsə, milli-mənəvi dəyərlərimiz də bir o qədər möhkəm təməl üzərində gələcək nəsillərə ötürülər.

Yeganə BAYRAMOVA