Bütün oxlar həqiqətə tuşlanıb

İrəvanın müdafiəsi zamanı yerli azərbaycanlılar harada idilər?

Baş nazir Nikol Paşinyan erməniləri qonşu dövlətlərə qarşı uydurma ərazi iddialarından əl çəkməyə çağıran “Real Ermənistan” konsepsiyasına uyğun yaşamağa səsləsə də, erməni şovinistləri azərbaycanlılara qarşı nifrət yaratmaqda davam edirlər. Beləliklə, “KarabakhRecords” teleqram kanalı Ermənistan tarixinin “şanlı” səhifəsi ilə bağlı növbəti cəfəngiyyatı yayıb.

Söhbət “1721-1736-cı illər müharibələrinin tarixi” kitabının müəllifi Abraam Yerevantsinin təsvir etdiyi 1724-cü il hadisələrindən gedir. Bu erməni tarixçisinə görə, 60 gün Osmanlı ordusu tərəfindən mühasirədə qalan İrəvanı yalnız erməni əhalisi müdafiə edirdi. Və sonra teleqram kanalı öz oxucularından İrəvanın müdafiəsi zamanı yerli azərbaycanlıların harada olduqlarını soruşur, bununla da şəhərin əsl etnik mənşəyini şübhə altına alır.

Azərbaycan oxucusuna erməni plagiatı və saxtakarlığı kimi fenomenlər tanışdır. Abraam Yerevantsinin yeganə əlyazması Venesiyanın San- Lazzaro erməni katolik monastırında saxlanılır. XVIII əsrin ikinci yarısında əlyazma erməni rahib Matteos Karakaşyan tərəfindən redaktə edilib. Bu əsərin bir nüsxəsi 1928-ci ildə Sovet Ermənistanına gətirilərək, 1938-ci ildə erməni, 1939-cu ildə isə rus dillərində nəşr edilib. Gördüyümüz kimi, Yerevantsinin bu əlyazması onun əsərində yalnız ermənilərin adı çəkildiyi üçün erməni saxtakarlarının əlindən keçib.

Yeri gəlmişkən, Avropa mənbələri İrəvanın erməni mənsubiyyətini inkar edir. Fransız səyyahı Jan Şarden 1673-cü ildə Parisdən İsfahana (“Journal du voyage du chevalier Chardin en Perse et aux Indes orientales par la mer Noire et par la Colchide”) səyahətini təsvir edərkən, İrəvandan keçib. O, bu şəhərdə farsların yaşadığını yazır. “Brokhaus və Efron” ensiklopedik lüğətinə görə, o zaman türk xalqlarını da “farslar” kimi qeyd edirdilər (Farslar//Brockhaus və Efron Ensiklopedik lüğəti: 86 cilddə (82 cild və 4 əlavə) - Sankt-Peterburq, 1898, 45-ci cild, s. 401).

1655-ci ildə İrəvana səfər etmiş fransız tacir və səyyahı Jan Baptiste Tavernyenin əsərlərində də İrəvan şəhər qalasında yalnız müsəlmanların yaşadığı qeyd olunur. Bu avropalıların qeydlərinin sətirlərinə nəzər saldıqda, İrəvandan bəhs edərkən çoxsaylı türk toponimlərini aşkar etmək olar. Qeyd edək ki, bunlar türk toponimləridir, erməni və ya fars toponimləri deyil.

Məlum olduğu kimi, hər hansı bir xalqın mənşə tarixi öyrənilərkən toponimika mənbə kimi mühüm rol oynayır. Toponimika xalqların tarixi keçmişinin xüsusiyyətlərinin yenidən qurulması, onların məskunlaşma sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi, dillərin yayılma sahələrinin konturlarının müəyyənləşdirilməsi və s. üçün əsas olur.

Türk toponimlərinin olması birbaşa göstərir ki, müasir Ermənistanın paytaxtı tarixi Azərbaycan ərazisidir. Bu, təkcə İrəvana deyil, bütün Ermənistan ərazisinə aiddir. Bu ərazidə əsrlər boyu azərbaycanlılar yaşayıb, lakin 20-ci əsrin sonlarında qovulublar.

Və qovulmuş azərbaycanlıların öz doğma torpaqlarına qayıtması məsələsi Azərbaycanın Ermənistana qarşı ərazi iddialarının predmeti deyil, insan haqları məsələsidir. Beynəlxalq hüquqa görə, Ermənistan Qərbi azərbaycanlıların geri qayıtması üçün şərait yaratmalıdır. Bu, Ermənistan üçün öhdəlikdir.