Çin ABŞ a Yaxın Şərqdə meydan oxuyur AKTUAL

Çin prezidenti Si Cinpinq Misirə dövlət səfəri edib. Orada Çin lideri ölkəsinin Yaxın Şərqdə yeni təhlükəsizlik arxitekturası yaratmağı təklif etdiyini bildirib. O, ABŞ-dan və görünür, Səudiyyə Ərəbistanı-Türkiyə-Pakistan alyansı (sözdə islam NATO-su) kimi inkişaf etməkdə olan regional strukturlardan müstəqil olmalıdır. Çin həmçinin Yaxın Şərq ölkələrinə bitişik problemli sularda naviqasiya azadlığının təmin edilməsində öz köməyini təklif edir. Bu, çox güman ki, Fars körfəzi və Yəmən sahillərinə aiddir. Bunlar iddialı bəyanatlardır, lakin hər şey onların təqdim etdiyi spesifikliklərdən asılıdır.

Çin liderinin Yaxın Şərqə dörd ildən sonra ilk səfəri, İranla müharibənin regionda normal iqtisadi əlaqələri pozduğu və ABŞ tərəfdaşlarını strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur etdiyi bir vaxta təsadüf etdi, çünki Amerikaya güclü bir asayiş keşikçisi kimi inam sarsıldı. Misir sadəcə ABŞ-ın yaxın tərəfdaşı deyil. O, Vaşinqtondan hər il təxminən 1,3 milyard dollar hərbi yardım alır. Buna baxmayaraq, Qahirə son illərdə Çinlə tərəfdaşlığını tədricən artırıb.

Çinin Misir və digər ərəb ölkələri ilə əməkdaşlığı, Si Cinpin Misir prezidenti Əbdülfəttah əs-Sisi ilə görüşdə qeyd etdiyi kimi, regional ölkələrin "öz taleyinin ağası" olmasına və yeni təhlükəsizlik arxitekturası yaratmasına kömək etməlidir. Pekinin beynəlxalq məsələlərlə bağlı açıqlamalarında olduğu kimi, ifadə qeyri-müəyyəndir. Lakin Si daha sonra vurğulayıb ki, yeni arxitekturada birtərəfli iqtisadi sanksiyalara yer olmamalı və dənizdə naviqasiya azadlığını təmin etməlidir. Daha sonra Çin lideri əhəmiyyətli bir ifadə əlavə etdi: Pekin regional ölkələrlə birlikdə naviqasiya azadlığını təmin etməyə hazırdır.

Bu, sual doğurur: bəlkə də Pekin bu çağırışı Yaxın Şərqə hərbi gəmilər və təyyarələr göndərmək kimi konkret hərəkətlərlə dəstəkləmək niyyətindədir? Təəssüf ki, heç bir aydınlıq gətirilməyib. Çinin sahillərindən uzaqda gedən bir münaqişəyə qarışmaq istəyi yoxdur.

Buna baxmayaraq, danışıqlar zamanı Çin və Misir terrorizmə qarşı əməkdaşlığı genişləndirmək, məlumat mərkəzləri inkişaf etdirmək, yarımkeçiricilər istehsal etmək və nadir metallar tədarük etmək barədə razılığa gəliblər. Sinxuanın məlumatına görə, iki liderin imzaladığı bəyannamədə Çin və Misirin ticarətdə getdikcə dollardan daha çox öz valyutalarından istifadə edəcəyi də bildirilir.

Əs-Sisinin Misir mətbuatında dərc etdiyi məqalədə də Misirin Pekin kimi Çinə qarşı hərbi öhdəliklərlə bağlı qalmaq istəmədiyi açıq şəkildə bildirilir. Sisi məqalədə bildirib ki, Qahirə nə qədər güclü olsa da, tək bir gücə diqqət yetirmək əvəzinə, beynəlxalq münasibətlərini şaxələndirməyə və tarazlıq siyasəti yürütməyə çalışır.

Lakin, Kral Birləşmiş Xidmətlər İnstitutunun (RUSI) ekspertlərinin qeyd etdiyi kimi, Misir həm investisiya qoyuluşunun mümkün olduğu böyük daxili bazara malik bir ölkə, həm də xüsusilə Fələstin və Afrika məsələləri ilə bağlı diplomatik təşəbbüslər üçün mərkəz kimi Çin üçün dəyərlidir. İki ölkə arasındakı yaxınlaşma avqust ayında Çin J-16 qırıcı təyyarələri və Fransa istehsalı olan Rafale qırıcı təyyarələrinin iştirak etdiyi birgə hərbi təlimlərlə simvolizə edildi.

Qahirə həmçinin Çin bayraqları və iki ölkənin qədim sivilizasiyalarının simvolları olan Sfinks və Böyük Səddi təsvir edən plakatlar asmaqla çinli qonağın səfərinin əhəmiyyətini nümayiş etdirməyə çalışdı. Lakin bu təmtəraqlı dostluq nümayişi artan iqtisadi münasibətlərin əsl təməlinə əsaslanır. Sisi 2014-cü ildə Çinə strateji tərəfdaşlıq müqaviləsi imzalandıqda səfər etmişdi. O vaxtdan bəri iqtisadi əlaqələr durmadan genişlənib. Misir hökuməti Süveyş Kanalı Sənaye Zonasındakı Çin sənaye parkının ölçüsünün genişləndiriləcəyini açıqladı. Xüsusilə, Çin şirkəti ZC Rubber Group-un təkər zavodunun tikintisinə 500 milyon dollar sərmayə qoyması barədə razılıq əldə edilib.

The New York Times qəzeti Si-nin səfərini qiymətləndirərək, Çin prezidentinin səfəri zamanı çatdırmaq istədiyi ideoloji çalarları vurğulayıb. O, Çin və Misirin sadəcə tərəfdaş deyil, "imperializmə qarşı mübarizədə qardaş" olduğunu bəyan edib. Başqa sözlə, Si Çinin Qərb ölkələrindən fərqli olaraq Qlobal Cənubla yanaşı dayandığını vurğulamaq istəyib.

Si Cinpinin səfəri ABŞ-İran müharibəsində yeni bir eskalasiya ilə üst-üstə düşdü və Misirdən Körfəz ölkələrinə qədər ərəb ölkələri ABŞ prezidenti Donald Trampın bundan yayınmasını istədilər. Lakin Ağ Ev onların xahiş və xəbərdarlıqlarına məhəl qoymadı və indi əvvəllər çiçəklənən neft hasil edən ölkələr, eləcə də İordaniya İran raketlərinin hədəfinə çevrilir. Bu kontekstdə Şanxay Universitetinin professoru Dinq Lonqun sözlərinə görə, Misir kimi ölkələrin Çinlə münasibətləri gücləndirməyə çalışması təbiidir. "Yalnız ABŞ-a güvənmək son dərəcə risklidir. Müdrik siyasətçi bütün yumurtalarını bir səbətə qoymaz", - deyə o qeyd edib.

Lakin Dinq Lonq əlavə olaraq qeyd etdi ki, sentyabrın sonunda Çin prezidentinin xaricə üçüncü dünya ölkəsinə deyil, Trampla danışıqlar aparacağı Vaşinqtona səfəri planlaşdırılır. Buna görə də Pekin də heç bir riskli addım atmayacaq. Axı Amerika ilə münasibətlər təkcə Çinin ixracını deyil, həm də Asiya-Sakit Okean bölgəsində strateji sabitliyin qorunmasını müəyyən edir.

V.VƏLİLİ