Çin Türkmənistan qazı uğrunda RƏQABƏT

Fars körfəzindəki vəziyyət əsas karbohidrogen istehlakçılarını əlavə mənbələr axtarmağa sövq edir. Çin Türkmənistanla resurs bazasını genişləndirmək üçün danışıqlarda uzun fasiləni pozaraq bölgəyə qayıdır. 15-17 aprel tarixlərində Aşqabada səfər edən Çin prezidenti Si Cinpinin xüsusi elçisi, Baş nazirin müavini Dinq Xüesyanq bu prosesi effektiv şəkildə başladıb. Türkmənistan və Çin arasında əməkdaşlıq 20 illiyini qeyd edir, lakin çox şeyə yenidən başlamaq lazım gəlir.

"Aşqabad Çinlə strateji enerji tərəfdaşlığında yeni bir fəsil açır", - Türkmənistanın dövlət naziri və "Türkmənqaz" Dövlət Konserninin sədri Maksat Babayev Türkmənistan-Çin enerji əməkdaşlığının 20 illiyinə həsr olunmuş beynəlxalq konfransda bildirib. "Türkmənqaz" rəhbəri iki ölkənin enerji korporasiyaları tərəfindən həyata keçirilən layihələrin unikal miqyasını vurğulayıb. O xatırladıb ki, 2007-ci ildə imzalanmış Amudərya çayının sağ sahilindəki Baqtıyarlıq Müqavilə Sahəsi üçün Hasilatın Pay Bölgüsü Sazişi qaz sənayesində Türkmənistan-Çin əməkdaşlığının ən uğurlu nümunələrindən birinə çevrilib. İcra olunduğu illər ərzində Baqtıyarlıq podratçının 10,7 milyard dollarlıq nəhəng sərmayəsi sayəsində transformasiyaya uğrayıb. Dövlət nazirinin sözlərinə görə, bu investisiyalar özünü tam şəkildə doğruldub və Türkmənistan üçün 1 aprel 2026-cı il tarixinə qədər təsirli 19,2 milyard dolları keçib.

Lakin, Çin də daxil olmaqla, bir çox aparıcı qaz tərəfdaşlarının diqqəti hazırda dünyanın dördüncü ən böyük yatağı olan və hazırda işlənmə mərhələsində olan "Qalxınış" qaz yatağına yönəlib. "Qalxınış"ın işlənməsinin birinci mərhələsində (yeddisindən) Çin şirkətləri də subpodratçı olub. Xüsusilə, Çinin CNPC şirkəti ildə 10 milyard kubmetr tutumlu qaz emalı qurğuları tikib və törəmə şirkəti olan Chuanqing Drilling Engineering Company Limited vasitəsilə 22 hasilat quyusu qazıb. Oxşar qazma və quyuların işlənməsi işləri, eləcə də hər biri ildə 10 milyard kubmetr gücündə iki əlavə kommersiya qaz hasilatı zavodunun tikintisi Böyük Britaniya və Cənubi Koreyadakı şirkətlərə həvalə edilib.

"Qalkınış" yatağının ikinci mərhələsinin işlənməsi artıq əsas podratçı kimi tamamilə CNPC-yə həvalə edilib. Hazırda ildə 25-30 milyard kubmetr hasilat üçün müqavilənin təfərrüatları ilə bağlı danışıqlar aparılır və bu həcmi Çinə tədarük etmək potensialı var. "Qalkınış" yatağının işlənməsinin vacib aspektlərindən biri xarici tərəfdaşlarla müqavilələrin xüsusi investisiya proseduru və investorun hasil edilən qazın bir hissəsinə sahib olmasını tələb edən hasilatın pay bölgüsü əsasında bağlanmamasıdır. Əksinə, onlar müqavilə/subpodrat əsasında bağlanır və hasil edilən qaza dair bütün hüquqlar Türkmənistan tərəfində qalır və ödəniş tamamilə valyutada həyata keçiriləcək.

Çinlə danışıqlarda fasilə zamanı Türkmənistan hakimiyyəti Əbu-Dabi Milli Neft Şirkətinə (ADNOC) "Qalkınış" qaz kəmərinin üçüncü mərhələsinin işlənməsi üzrə tenderdə Çinin CNPC şirkəti ilə rəqabət aparmağa icazə verib. ADNOC ilə danışıqlar uzanır. Mənbələrə görə, Əbu-Dabi şirkəti Türkmənistan hakimiyyətinə hasilatın pay bölgüsü sazişi bağlamaq və hasil edilən qazın bir hissəsinə sahiblik hüququ əldə etmək üçün təzyiq göstərir. Türkmənistan hakimiyyəti isə CNPC-nin törəmə şirkəti olan Amu Darya Petroleum Company (ADPC) ilə Baqtıryalık müqavilə sahəsində əvvəlki iş təcrübələrini nəzərə alaraq bundan yayınmağa çalışır. Buna görə də, Türkmənistan hakimiyyəti indi "ədalətli qiymət"də israr edir ki, bu da digər səbəblərlə yanaşı, danışıqlarda fasiləyə və Özbəkistan və Tacikistandan keçən Türkmənistan-Çin qaz kəmərinin 4-cü (D) xəttinin tikintisinin faktiki olaraq dayandırılmasına səbəb olub.

Nəticədə, Türkmənistan-Çin hökumətlərarası komitəsinin yeni tərkibi yaradılıb və onun işi Aşqabadda Türkmənistan hökuməti ilə Çin Xalq Respublikası hökuməti arasında qaz sənayesində əməkdaşlığın əsas prinsipləri haqqında Baş Saziş də daxil olmaqla bir sıra sazişlərin imzalanması ilə nəticələnib. Ölkələr arasında qaz əməkdaşlığı danışıqlarında heç bir fundamental irəliləyiş əldə edilməyib. Əslində, bu müqavilədəki tərəflər gələcək danışıqlar üçün yalnız çərçivəni müəyyən ediblər ki, bu da sonda konkret məqamlarla - qiymət düsturları, qaz ödənişləri üçün valyuta seçimi, xərclərin uçotu mexanizmləri və digər texniki detallarla doldurulacaq.

CNPC ADPC-yə "Qalkını" yatağının dördüncü fazasının işlənməsinin başlamasına icazə vermək qərarı Türkmənistan və Çin arasında qaz sektorunda münasibətlərin inkişafı üçün yaxşı təməl rolunu oynayıb. Qərarın özü Prezident Serdar Berdimuhammedovun Çinə səfəri zamanı elan edilib və işin simvolik başlanğıcı 16 aprel 2026-cı ildə Dinq Xueşiang və Xalq Şurasının sədri Qurbanqulu Berdimuhammedov tərəfindən verilib. Bu müqavilə çərçivəsində işlərin həcmi ildə 10 milyard kubmetr hasilatı və satışdan əvvəlki hazırlığı təmin edəcək ki, bu da "əməkdaşlığın yeni fəsli" çərçivəsində əhəmiyyətli avans ödənişi hesab edilə bilər. Bundan əlavə, Türkmənistan tərəfi Çin podratçısının bütün işləri üçün 5,1 milyard dollar məbləğində tam ödəniş təmin edib.

Dinq Xueşiang ilə danışıqlar zamanı Serdar Berdiməhəmmədov Türkmənistanın Çinlə qaz əməkdaşlığında prioritetini və infrastruktur və yüksək texnologiyalı layihələrdə əməkdaşlığı gücləndirmək niyyətini vurğulayıb. Lakin, Türkmənistan hakimiyyətinin məlumatına görə, iki ölkə arasında münasibətlərin inkişafındakı fasilələr dövründə Türkmənistan danışıqlarda əlavə sövdələşmə imkanları əldə edib.

İranla bağlı hadisələrlə əlaqədar olaraq, ən böyük enerji istehlakçıları yeni resurs bazalarına çıxışı təmin etmək strategiyalarını yenidən qiymətləndirir və ya Türkmənistan-Çin tandemində olduğu kimi, bu cür çıxışı genişləndirmək üçün kompromislər axtarırlar. Bundan əlavə, Türkmənistanda Çinə ciddi rəqabət apara bilən xarici oyunçular, o cümlədən Türkmənistan qazını Çinə alternativ bazarlara çıxarmaq baxımından Türkmənistana daxil olmağa başlayıblar.

V.VƏLİLİ