Arktika uğrunda yeni rəqabət

Kanadanın “Nanuk” təlimləri şimalda güc mesajı verir

XXI əsrin ikinci onilliyindən etibarən dünya siyasətində geosiyasi diqqət mərkəzləri tədricən dəyişməyə başlayıb. Əgər uzun müddət beynəlxalq təhlükəsizlik gündəmini Yaxın Şərq münaqişələri, Qara dəniz regionu və Şərqi Avropadakı qarşıdurmalar müəyyən edirdisə, son illərdə Arktika regionu böyük dövlətlərin strateji planlarında xüsusi yer tutmağa başlayıb. İqlim dəyişiklikləri nəticəsində arktik buz örtüyünün sürətlə azalması regionu yalnız ekoloji müzakirə mövzusu olmaqdan çıxarıb, onu enerji ehtiyatları, yeni ticarət marşrutları və hərbi nəzarət baxımından kritik geosiyasi məkana çevirib. Məhz bu şəraitdə Kanada Silahlı Qüvvələrinin hər il təşkil etdiyi “Operation Nanook” hərbi təlimləri artıq regional tədbir kimi deyil, qlobal güc balansı kontekstində qiymətləndirilir.

“Nanuk” təlimlərinin əsası 2007-ci ildə qoyulub, proqram Kanadanın Arktika suverenliyini nümayiş etdirmək məqsədi güdür. 2023-2024-cü illərdə keçirilən mərhələlər xüsusilə geniş miqyaslı olub. Kanada Milli Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, son təlimlərdə 800-dən çox hərbçi, Kanada ordusunun quru qoşunları, hərbi hava qüvvələri və donanma bölmələri iştirak edib. Təlimlər əsasən Şimal-Qərb Ərazilərində yerləşən Yellounayf və Nunavut bölgələrində keçirilib. Temperaturun bəzi günlərdə -45°C, külək effektini nəzərə aldıqda isə -50°C-yə qədər düşməsi hərbi personal üçün real döyüş şəraitinə yaxın ekstremal mühit yaradıb.

Kanada silahlı qüvvələri birgə əməliyyatlar komandanlığının rəhbəri general-leytenant Stiv Bovin təlimlərin məqsədini belə izah etmişdi: “Arktikada qalib gələn tərəf daha güclü silaha malik olan deyil, bu mühitdə yaşayıb fəaliyyət göstərə bilən tərəf olacaq”. Təlimlər çərçivəsində buz üzərində ağır texnikanın hərəkəti, peyk rabitəsinin zəif olduğu şəraitdə alternativ kommunikasiya sistemləri, arktik axtarış-xilasetmə əməliyyatları və uzunmüddətli logistika təminatı sınaqdan keçirilib. Xüsusilə Kanada ordusunun 41-ci mühəndis alayı buz üzərində müvəqqəti eniş zolaqları və logistika nöqtələri quraraq şimal əməliyyatlarının praktiki modelini nümayiş etdirib.

Kanadanın müdafiə naziri Bill Bleyr 2024-cü ildə Ottavada çıxışı zamanı vurğulamışdı ki, Arktika artıq “uzaq və əlçatmaz region deyil, milli təhlükəsizliyin ön xəttidir”. Onun sözlərinə görə, iqlim dəyişiklikləri səbəbindən regionda gəmiçilik mövsümü son 30 ildə təxminən iki dəfə uzanıb, bu isə həm iqtisadi imkanları, həm də təhlükəsizlik risklərini artırır.

Əriyən buzlar və böyük dövlətlərin strateji hesablaması

ABŞ Geoloji Xidmətinin (USGS) hesablamalarına görə, Arktika regionunda dünya üzrə hələ kəşf olunmamış enerji ehtiyatlarının təxminən 13 faizini neft, 30 faizini isə təbii qaz təşkil edə bilər. Bundan əlavə, nadir torpaq metalları və kritik mineralların mövcudluğu regionu yüksək texnologiyalar sənayesi üçün də vacib edir. Buz örtüyünün azalması nəticəsində açılan Şimal Dəniz Marşrutu Asiya ilə Avropa arasında dəniz yolunu Süveyş kanalı ilə müqayisədə 30-40 faiz qısalda bilər. Məsələn, Şanxaydan Rotterdam limanına məsafə təxminən 19 min kilometrdən 12-13 min kilometrə qədər azalar. Bu səbəbdən Arktika uğrunda rəqabət artıq açıq hiss olunur. Rusiya regionda ən geniş hərbi infrastruktura malik dövlətdir. Prezident Vladimir Putinin 2020-ci ildə təsdiqlədiyi Arktika Strategiyasına əsasən, Moskva Franz Josef Land, Novaya Zemlya və Yeni Sibir adalarında hərbi bazaları modernləşdirib. Rusiya müdafiə naziri dəfələrlə bildirib ki, Arktika Rusiyanın iqtisadi gələcəyinin təminatçısıdır. Rusiya şimal donanması üçün yeni buzqıran gəmilər və Arktik şəraitə uyğunlaşdırılmış zenit-raket sistemləri yerləşdirib.

ABŞ tərəfi isə son illər regiona diqqəti artırıb. ABŞ Müdafiə Nazirliyinin Arktika strategiyası 2022-ci ildə yenilənərək Çin və Rusiyanın artan fəaliyyətini əsas təhlükəsizlik faktoru kimi qiymətləndirib. ABŞ-ın Avropa komandanlığının keçmiş rəhbəri general Kristofer Kavoli Arktikanı “strateji rəqabətin növbəti mərhələsi” adlandıraraq NATO ölkələrinin koordinasiyasının vacibliyini vurğulamışdı. NATO-nun eks baş katibi Yens Stoltenberq də çıxışlarında qeyd etmişdi ki, alyans Arktikada hərbi mövcudluğunu artırmaq niyyətindədir.

Kanada üçün isə məsələ yalnız geosiyasət deyil, suverenlik məsələsidir. Kanada baş nazirinin 2019-cu ildə təqdim etdiyi “Arctic and Northern Policy Framework” sənədində Arktikanın Kanadanın milli kimliyi və təhlükəsizliyi üçün əsas region olduğu bəyan edilmişdi. Ottava hesab edir ki, şimal-qərb keçidi (Northwest Passage) Kanadanın daxili sularıdır, lakin ABŞ və bəzi Avropa dövlətləri onu beynəlxalq su yolu kimi qiymətləndirir. Bu hüquqi mübahisə gələcəkdə siyasi gərginlik potensialı yaradacaq əsas məsələlərdən biri sayılır. “Nanuk” təlimləri məhz bu kontekstdə siyasi mesaj kimi qiymətləndirilir. Təlimlərdə istifadə olunan xüsusi arktik nəqliyyat vasitələri, qar üzərində hərəkət edən zirehli platformalar, yeni nəsil termal geyimlər və uzaq məsafəli pilotsuz müşahidə sistemləri Kanadanın regionda uzunmüddətli hərbi mövcudluğa hazırlaşdığını göstərir. Kanada Hərbi Hava Qüvvələrinin CF-18 qırıcıları və CP-140 Aurora patrul təyyarələri də təlimlərə qoşularaq hava nəzarəti ssenarilərini məşq edib.

Hərbi analitiklərin fikrincə, Arktikada yaxın gələcəkdə açıq müharibə ehtimalı aşağı olsa da, “aşağı intensivlikli strateji rəqabət” artıq başlayıb. Enerji ehtiyatları, yeni ticarət yolları və hərbi müşahidə üstünlüyü dövlətləri regionda möhkəmlənməyə məcbur edir. Kanadanın “Nanuk” təlimləri göstərir ki, gələcəyin təhlükəsizlik arxitekturası yalnız isti regionlarda deyil, buzlaqlar üzərində də formalaşır.

Bu gün Yellounayf yaxınlığında mənfi 50 dərəcədə həyata keçirilən hərbi məşqlər sadəcə taktiki hazırlıq deyil, qlobal siyasətin istiqamətini göstərən siqnaldır. Arktika artıq coğrafi periferiyadan çıxaraq XXI əsrin enerji, logistika və təhlükəsizlik balansını müəyyən edə biləcək əsas geosiyasi meydanlardan birinə çevrilir və böyük dövlətlərin rəqabəti getdikcə daha çox şimal enliklərinə doğru hərəkət edir.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert