Dəfn mərasimi, yoxsa siyasi nümayiş? AKTUAL

İranda ölkənin ikinci Ali dini lideri Ayətullah Əli Xamenei ilə vidalaşarkən görünməmiş miqyaslı yas tədbirləri həyata keçirilib və bu gün Qum şəhərində davam etdirilir. Təxminən bir həftə - 4-9 iyul 2026-cı il tarixləri arasında davam edəcək dəfn mərasimi sadəcə dini bir mərasimdən daha çox şeydir. Bu, rejimin üzləşdiyi çətinlikləri həll etmək üçün nəzərdə tutulmuş möhtəşəm siyasi nümayişdir. Bu tədbirin əsas intriqası onun görünməmiş vaxtındadır: İslam Respublikasının lideri ölümündən cəmi dörd aydan çox sonra dəfn olunur.

Məlum olduğu kimi, Əli Xamenei 28 fevral 2026-cı ildə İsrailin ilk hava hücumları nəticəsində öldürülüb. Eyni zamanda, ABŞ prezidenti Donald Tramp uzun müddət İran liderinin sui-qəsdini açıq şəkildə elan edib. Lakin ayətullahın cəsədi müsəlman ölkəsi üçün rekord müddət ərzində dəfn edilməmiş qalırdı. İslam ənənəsi mərhumun mümkün qədər tez - ideal olaraq gün batımından ilk 24 saat əvvəl dəfn edilməsini ciddi şəkildə tələb edir. Lakin İslam qanunları (Şəriət) müharibə vəziyyəti və ya dindarları təhlükəsiz şəkildə toplaya bilməmək kimi fors-major hallarında müəyyən istisnalara icazə verir. İran rəhbərliyi bu qaydadan istifadə edərək, dəfn mərasimini fəlakətli hava hücumları təhlükəsi olmadan kütləvi tədbirlər təşkil edə bilənə qədər və bunu etmək siyasi cəhətdən məqsədəuyğun olduqda təxirə salıb.

Rəsmi tədbirlər 3 iyulda Xameneinin və mərhum ailə üzvlərinin tabutlarının yoldaşları ilə vida mərasimi üçün açılması ilə başlayıb. 4 iyulda, səhər saat 6:00-da ayətullahın cənazəsi Tehrandakı İmam Xomeyni məscidinin içərisində xüsusi hazırlanmış səhnəyə qoyulub. Tabut daha sonra əsas müqəddəs şəhərlər olan Qum və Məşhəddən keçəcək və son dəfn mərasimi 9 iyulda keçiriləcək.

Hakimiyyət orqanları 1989-cu ildə İslam Respublikasının qurucusu Ruhullah Xomeyninin əlamətdar dəfn mərasimini təkrarlamaq və ya təkrarlamaq üçün hər şeyi edir. Təxminən 10 milyon insan küçələrə çıxmışdı, izdihamda çoxlu sayda insan ölmüşdü və əsl dəfn mərasimi ikinci dəfə keçirilməli olmuşdu.

2026-cı ilin iyul ayının həddindən artıq istisini nəzərə alaraq, hakimiyyət lojistik cəhətdən hazırlaşıb: izdihamı sərinlətmək üçün Tehranda 6000-dən çox su çiləyicisi quraşdırılıb.

Siyasi hesablama

Hazırkı İran hakimiyyəti üçün Xameneinin dəfn mərasimi kəskin böhran dövründə hökumətin yaşaması və legitimləşdirilməsi üçün vacib bir vasitədir. Analitiklər bu kampaniyanın üç əsas məqsədini müəyyən edirlər:

1. Kanonizasiya və "şəhidlik kultu". Şiə İslamında dini-siyasi liderin düşmən zərbəsi nəticəsində ölümü həmişə İmam Hüseynin Kərbəlada qəhrəmancasına və şəhid ölümü ilə tarixi paralel prizmasından qəbul edilir. İsrailin əlində ölüm rejim ideoloqlarına Xameneini mütləq şəhidə çevirmək imkanı verir və onun obrazı Qərb əleyhinə təbliğatı alovlandırmağa davam edəcək.

2. Daxili səfərbərlik və müxalifətin qorxudulması. İqtisadi çöküş, müharibə və bir çox iranlının diktatorun ölümünü açıq şəkildə qeyd etməsi fonunda hökumət güc nümayiş etdirməlidir. Küçələrə yüz minlərlə, bəlkə də milyonlarla sadiq tərəfdarın çıxarılması daxili tənqidçilər üçün bir siqnaldır: "Rejim möhkəm dayanıb və güclü kütləvi dəstəyə malikdir".

3. Xarici düşmənlərə qarşı dözümlülüyün nümayişi. Aylarla davam edən xaosdan sonra belə genişmiqyaslı tədbirin uğurla keçirilməsi Qərbi və İsraili İranın təhlükəsizlik aparatının və dövlət qurumlarının problemsiz fəaliyyət göstərdiyinə və hətta onun ali liderinin ölümünün belə sistemi məhv etmədiyinə inandırmalıdır.

Əli Xameneinin iyul dəfn mərasimi müharibədən zərər çəkmiş ölkədə hakimiyyəti möhkəmləndirməyə yönəlmiş diqqətlə təşkil olunmuş siyasi tamaşa idi. Dörd aylıq gecikmə təkcə təhlükəsizlik narahatlıqları ilə deyil, həm də İslam Respublikasının həmrəyliyini nümayiş etdirmək üçün mükəmməl fon yaratmaq zərurəti ilə diktə edildi. Lakin İranın gələcəyi üçün əsas sual qalır: bu möhtəşəm birlik nümayişi uzunmüddətli perspektivdə güclü bir liderin olmamasını kompensasiya edəcəkmi, yoxsa sadəcə dərin sistem böhranının bir üzüdür?

V.VƏLİLİ

P.S. Məqalə Ukrayna mətbuatından tərcümə əsasında hazırlanıb