​DEJAVU: TARİXİN TƏLƏSİ... Moskva eyni yolla irəliləməyə davam edir

Ramiz Yunus

“Xəzər” Universitetinin Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun politologiya professoru

Bir müddət əvvəl amerikalı psixoloq Qustav Gilbertin “Nürnberq gündənliyi” məşhur kitabını yenidən vərəqləyirdim. Kitab Nürnberq prosesi zamanı baş nazil-faşist cinayətkarlarla apardığı işlərə əsaslanır. Diqqətimi yenidən Gilbertin 1946-cı ilin aprelində Herman Gərinqlə apardığı söhbətlərdən biri çəkdi.

Söhbət müharibədən gedirdi. Gilbert qeyd etmişdi ki, sadə insanlar müharibəyə və dağıntılara görə rəhbərlərinə minnətdar ola bilməzlər.

Gərinq isə demək olar ki, heç bir şübhə etmədən cavab vermişdi: “Əlbəttə, xalq müharibə istəmir. Hansı normal kəndli həyatını riskə atmaq istəyər ki, əgər ən yaxşı halda onun mükafatı evə sağ qayıtmaq olacaqsa?” 

Lakin o davam etmişdi: “Siyasəti liderlər müəyyən edir, xalqı isə həmişə arxasınca aparmaq mümkündür – bunun demokratiya, parlament, kommunist sistemi və ya faşist diktaturası olmasının heç bir fərqi yoxdur”.

Gilbert etiraz etmişdi: “Demokratiyada xalqın seçilmiş nümayəndələr vasitəsilə hakimiyyətə təsir etmək imkanı var”.

Gərinqin cavabı daha da kinli olmuşdu: “Xalqın səsini neytrallaşdırmaq olar. İnsanlara sadəcə olaraq hücuma məruz qaldıqlarını demək, müharibə əleyhinə çıxanları isə ölkəni təhlükə altında qoyan qeyri-vətənpərvərlər elan etmək kifayətdir”.

Səkkiz onillik keçib, amma bəzən tarix sadəcə təkrarlanmır, az qala hərfi-hərfinə geri qayıdır. Məhz buna görə də son illərin Rusiya təbliğatını izlədikcə mən tez-tez özümü eyni bir sözü düşünərkən tapıram: dejavu.

Eyni qorxu, eyni mühasirəyə alınmış qala obrazı, xarici təhlükə haqqında eyni söhbətlər, təcavüzü öz seçimi kimi deyil, rəqibin hərəkətlərinə məcburi reaksiya kimi təqdim etmək cəhdi, narahat suallar verənlərə qarşı eyni ittihamlar. Və nəhayət, eyni prinsip: əvvəlcə cəmiyyətə müharibənin nə üçün zəruri olduğu izah edilir, sonra isə cəmiyyət inandırılır ki, onu davam etdirmək lazımdır, çünki həddindən artıq çox insan ölüb və geri çəkilməyin qiyməti çox yüksəkdir.

Hazırkı vəziyyətin ən faciəvi tərəfi odur ki, bu ritorika İkinci Dünya müharibəsində özü dəhşətli insan itkiləri vermiş bir dövlətdən qaynaqlanır. Sovet xalqları nasizm üzərində qələbə üçün on milyonlarla həyat qurban verdilər. Bu gün isə məhz Rusiyada yenidən elə bir məntiq eşitmək olar ki, orada müharibə məcburi göstərilir, məsuliyyət isə onu başlamaq qərarına gələnlərdən başqa kimin üstə desən, atılır.

Tarix həqiqətən də ən gözlənilməz formalarda qayıtmağı bacarır, amma tarix həm də hesab səliqələşdirməyi bacarır.

Ona görə də gəlin Kreml təbliğatçılarının bəyanatlarına deyil, quru saza baxaq: Rusiya 2022-ci ilin fevralında Ukraynaya qarşı başladığı miqyaslı müharibə nəticəsində nə əldə etdi?

Ukrayna yıxılmadı

Üstəlik, Moskvanın tez bir zamanda diz çökdürməyi hədəflədiyi ölkə döyüşkən orduya, nəhəng döyüş təcrübəsinə, inkişaf etmiş hərbi sənayeyə və cəbhə xəttindən çox-çox uzaqlarda zərbələr endirmək qabiliyyətinə malik dövlətə çevrildi.

Rusiya təbliğatının illərlə süni şəkildə yaradılmış və müstəqil mövcud olmağa qadir olmayan kimi təqdim etməyə çalışdığı Ukrayna cəmiyyəti tam əksini nümayiş etdirdi. Ukrayna daha çox konsolidasiya olundu, ordusu xeyli gücləndi, hərbi-texnoloji potensialı dəfələrlə artdı.

Və bu gün Ukrayna nəhəng cəbhəni saxlamaqda davam edir, eyni zamanda uzaqmənzilli məhvetmə vasitələri inkişaf etdirərək Rusiya hərbi və enerji infrastrukturlarına zərbələr endirir. Son həftələrin xəbərləri də məhz Ukraynanın Rusiya obyektlərinə zərbələrini təsdiqləyir.

İndi isə gəlin NATO-ya baxaq

Moskva illərlə iddia edirdi ki, siyasətinin əsas motivlərindən biri Şimali Atlantika Alyansının daha da genişlənməsinin qarşısını almaqdır. 2022-ci ilin fevralından sonra nə baş verdi?

Finlandiya 2023-cü il aprelin 4-də, İsveç isə 2024-cü il martın 7-də NATO-ya daxil oldu və alyans 32 dövlətə çatdı.

Yəni Rusiya NATO-nun genişlənməsi ilə mübarizə aparmaq zərurəti ilə müharibəyə başladı, lakin tam əks nəticə aldı. Bu, siyasi qiymətləndirmə deyil, geosiyasi faktdır.

Rusiya NATO-nu sərhədlərindən uzaqlaşdırmaq istədi – daha yaxında NATO aldı. Rusiya Ukraynanı zəiflətmək istədi – qat-qat güclü Ukrayna aldı. Rusiya Qərbi parçalamaq istədi – Avropa təhlükəsizlik siyasətinin ciddi konsolidasiyasını əldə etdi. Rusiya Avropadakı təsirini gücləndirmək istədi – Avropanın Rusiyadan asılılıqdan uzaqlaşmasını sürətləndirdi. Nəhayət, Rusiya dünyaya hərbi gücünü nümayiş etdirmək istədi – artıq beşinci ildir davam edən uzunmüddətli müharibə ilə üzləşdi.

Məgər bu, dejavu deyilmi?

Lakin ən maraqlı proseslər məhz Rusiyanın daxilində baş verir.

Müharibə əksər Rusiya şəhərlərindən uzaqda davam edərkən onu cəmiyyətə televiziya şəkli kimi satmaq mümkün idi. Lakin müharibə nə qədər uzanırsa, onun qiymətini gizlətmək də bir o qədər çətinləşir. Ukrayna zərbələri müharibəni tədricən Rusiya ərazisinə daşıyır. Moskvada və digər regionlarda insanlar artıq təkcə dron xəbərləri ilə deyil, müharibənin real nəticələri ilə də üzləşirlər.

Bu gün dünya mediası Rusiya yanacaqdoldurma məntəqələrindəki uzun növbələr, benzin satışına qoyulan məhdudiyyətlər və yanacaq qıtlığı xəbərləri ilə doludur. Bəzi yerlərdə növbələr kilometrlərə çatıb. Rusiya hakimiyyəti yanacaq ixracını məhdudlaşdırmağa və hətta neft məhsulları idxalına başlamalı oldu – dünyanın əsas neft və qaz ixracatçılarından biri üçün bir neçə il əvvəl absurd görünən vəziyyət yaranıb.

Qərbi mənbələrin qiymətləndirmələrinə görə, Rusiya hərbi itkiləri – ölənlər və yaralananlar – milyonu ötüb. İnsan itkilərinin miqyası Sovet İttifaqının Əfqanıstandakı itkiləri ilə müqayisəyə gəlməzdir. Əfqanıstandakı onillik müharibədə təxminən 15 min sovet hərbçisi həlak olmuşdu.

İstənilən uzunmüddətli müharibə aparan dövlətin gec-tez özünə verəcəyi sual budur: qələbənin qiyməti nədir və ümumiyyətlə belə qələbə mövcuddurmu?

Və nəticə cəbhədə ilkin gözləntilərə cavab vermədikcə, hakimiyyət bunu təbliğatla kompensasiya etməyə məcbur qalır. Burada Herman Gərinq yenidən səhnəyə çıxır. Əgər reallıq vədlərə uyğun gəlmirsə, cəmiyyətə günahkarın hakimiyyət deyil, düşmən olduğunu izah etmək lazımdır.

Tarix Moskvaya iki xəbərdarlıq verdi: birincisi Nürnberqlə, ikincisi isə Sovet İttifaqının süqutu ilə başa çatdı. Nə üçün indiki Kreml sakinləri məhz onların sələflərinin qaça bilmədiyi aqibətdən qurtula biləcəklərinə belə əmindirlər?

Bəlkə də ona görə ki, imperiyalar demək olar ki, həmişə müharibənin əvvəlində öz güclərini həddindən artıq yüksək qiymətləndirir, ondan çıxış yolunun qiymətini isə aşağı qiymətləndirirlər.

Amma tarixin başqa bir xüsusiyyəti də var: o, hakimiyyətin inanıb-inanmadığını soruşmur, sadəcə hesabı ödədir.

Və bəlkə də bu gün əsas sual artıq Rusiyanın bu müharibəni davam etdirə biləcəyi ilə bağlı deyil. Sual başqadır: Kremlə görə başladıqları məqsədlərdən onları daha da uzaqlaşdıran müharibəyə Rusiya daha nə qədər ödəniş etməyə hazırdır?

Çünki dövlət üçün ən təhlükəli tələ – uduzduğu müharibə deyil, artıq qazana bilmədiyi, lakin hələ də məğlubiyyətini etiraf edə bilmədiyi müharibədir.

Və ola bilsin ki, indiki Rusiya dejavusundakı ən qorxulu məqam tarixin təkrar olunması deyil, Üçüncü Reyx və Sovet İttifaqının təcrübəsi göz qabağında ola-ola Moskvanın eyni yolla irəliləməyə davam etməsidir.

Corc Santayananın dediyi kimi: "Keçmişi xatırlamayanlar onu təkrar etməyə məhkumdurlar".

"AzPolitika.info"