Dialoq əməkdaşlığa çevriləndə

Rəvan HƏSƏNOV

ABŞ-nin Yuta ştatının Solt-Leyk-Siti şəhərində keçirilən G20 Dinlərarası Forumunda iştirak mənim üçün həm Azərbaycanın multikulturalizm təcrübəsini beynəlxalq auditoriyaya təqdim etmək, həm də dinlərarası və mədəniyyətlərarası dialoqun gələcək inkişaf istiqamətləri barədə fikir mübadiləsi aparmaq baxımından əhəmiyyətli oldu. Müxtəlif ölkələrdən dövlət, din, elm və ictimaiyyət nümayəndələrini bir araya gətirən bu platforma bir daha göstərdi ki, müasir dünyanın mürəkkəb problemlərinin həlli üçün fərqli baxışların qarşılıqlı müzakirəsinə və ortaq fəaliyyətə ehtiyac var.

G20 Dinlərarası Forumu qlobal gündəlikdə yer alan məsələlərin dini və mənəvi dəyərlər, sosial məsuliyyət və humanizm prinsipləri baxımından müzakirəsinə imkan yaradan nüfuzlu beynəlxalq platformalardan biridir. Builki Forumda da təhsil, gənclər, ekologiya, insan ləyaqəti, dini dözümsüzlük, yoxsulluq və sosial birliyin möhkəmləndirilməsi kimi məsələlər ətrafında müzakirələr aparıldı. Müxtəlif ölkələrin nümayəndələrinin çıxışlarını dinləmək, onların təcrübələri ilə tanış olmaq və Azərbaycanın bu sahədə qazandığı təcrübəni bölüşmək səfərimin əsas məqamlarından biri idi.

Bu gün dünyada münaqişələrin, dini və etnik zəmində ayrı-seçkiliyin, dezinformasiyanın və cəmiyyətlər arasında etimadsızlığın artması dinlərarası dialoqun əhəmiyyətini daha da yüksəldir. Belə bir şəraitdə dialoq yalnız müxtəlif dini icmaların bir-birini dinləməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Onun əsas məqsədi qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsi, ortaq dəyərlərin müəyyənləşdirilməsi və insanların birgə fəaliyyət göstərə biləcəyi sahələrin genişləndirilməsi olmalıdır. Solt-Leyk-Sitidə keçirilən Forumun mənim üçün mühüm tərəflərindən biri müxtəlif dini və ictimai ənənələrə malik insanların ümumi problemlər ətrafında bir araya gəlməsi idi. Fərqli inanclara və dünyagörüşlərinə malik olsaq da, insan ləyaqətinin qorunması, gənclərin gələcəyinin təmin edilməsi, yoxsulluğun azaldılması və sülhün möhkəmləndirilməsi kimi məsələlər hamımızı düşündürür. Bu problemlərin həlli üçün yalnız ayrı-ayrı qurumların səyləri kifayət etmir. Dövlətlərin, dini təşkilatların, universitetlərin, vətəndaş cəmiyyəti institutlarının və beynəlxalq platformaların əməkdaşlığı vacibdir.

Azərbaycanın multikulturalizm təcrübəsi də məhz bu yanaşmanın əhəmiyyətini göstərir. Tarixən müxtəlif dinlərin və mədəniyyətlərin qovuşduğu məkan olan ölkəmizdə müsəlman, xristian, yəhudi və digər icmaların nümayəndələri ümumi cəmiyyətin həyatında iştirak edirlər. Hesab edirəm ki, bu təcrübənin beynəlxalq müstəvidə müzakirəsi yalnız Azərbaycanın tanıdılması baxımından deyil, müxtəlif ölkələrin bir-birinin təcrübəsindən öyrənməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.

Forumun "Sosial birlik naminə təhsildə təşəbbüslər" panelində çıxışım zamanı əsas diqqəti təhsilin insanlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın formalaşmasındakı roluna yönəltdim. Mənim qənaətimə görə, müasir dövrdə multikulturalizm haqqında danışarkən yalnız tolerantlıq anlayışı ilə kifayətlənmək olmaz. İnsanların bir-birinə dözümlə yanaşması vacibdir, lakin daha dayanıqlı sosial münasibətlər üçün fərqli dinlər, mədəniyyətlər və dünyagörüşləri haqqında düzgün biliklərə sahib olmaq, stereotipləri tanımaq və qarşılıqlı hörmət əsasında ünsiyyət qurmaq lazımdır. İnformasiya texnologiyalarının inkişafı gənclərə geniş məlumat imkanları yaratsa da, əldə edilən hər məlumatın doğru və obyektiv olması təmin edilmir. Sosial şəbəkələrdə yayılan yanlış təsəvvürlər və qərəzli məlumatlar bəzən insanlar arasında mövcud stereotipləri daha da gücləndirir. Buna görə də təhsil sistemi gənclərə yalnız məlumat təqdim etməməli, onlarda tənqidi düşüncə, müxtəlif mənbələri müqayisə etmək, yanlış məlumatı müəyyənləşdirmək və fərqli fikirləri hörmətlə müzakirə etmək bacarıqlarını da inkişaf etdirməlidir. Biz gənclərdən hamısının eyni cür düşünməsini və eyni inanclara sahib olmasını gözləməməliyik. Əsas məqsədimiz fərqli düşüncələrə baxmayaraq, hər bir insanın ləyaqətinə hörmət edən, mübahisələri qarşılıqlı anlaşma şəraitində aparan və əməkdaşlığa açıq olan nəsil yetişdirməkdir.

Forumun əhəmiyyətini yalnız keçirilən müzakirələrlə ölçmək düzgün olmazdı. Belə beynəlxalq platformalar həm də gələcək əməkdaşlıqların qurulması, mövcud əlaqələrin möhkəmləndirilməsi və yeni təşəbbüslərin müəyyənləşdirilməsi üçün imkan yaradır. G20 Dinlərarası Forumunun müxtəlif ölkələrdən və sahələrdən olan nümayəndələri bir araya gətirməsi onun beynəlxalq əməkdaşlıq üçün əhəmiyyətini artırır. Gələcək dövrdə bu əməkdaşlığın konkret layihələr, təcrübə mübadiləsi, beynəlxalq müzakirələr və birgə maarifləndirmə təşəbbüsləri vasitəsilə genişləndirilməsi məqsədəuyğun olardı. Xüsusilə gənclər və müəllimlər üçün nəzərdə tutulan proqramlar, dini və mədəni müxtəlifliyin tədrisinə dair təcrübə mübadiləsi, eləcə də sosial birliyin gücləndirilməsi üzrə beynəlxalq əməkdaşlıq perspektivli istiqamətlərdir. Məncə, beynəlxalq əməkdaşlığın səmərəliliyi yalnız tədbirlərin sayından asılı deyil. Əsas məsələ müzakirələr zamanı səsləndirilən ideyaların praktik nəticələrə çevrilməsidir. Bu məqsədlə tərəfdaşlar arasında davamlı ünsiyyətin qurulması, birgə fəaliyyət istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi və həyata keçirilən layihələrin nəticələrinin qiymətləndirilməsi vacibdir.

Forum çərçivəsində Dini Liderlərin Məşvərət Şurasının yaradılması ilə bağlı müzakirələr də dini liderlərin beynəlxalq dialoq prosesində rolunun gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Müxtəlif dini ənənələrin nümayəndələrinin davamlı məsləhətləşmələr aparması qlobal problemlərə dair ortaq yanaşmaların formalaşdırılmasına kömək edə bilər. Bu cür mexanizmlərin səmərəli fəaliyyəti üçün qarşılıqlı etimad, inklüziv iştirak və konkret məqsədlər əsas şərtlərdir.

ABŞ-da səfərdə olduğum müddətdə diqqətimi cəlb edən məsələlərdən biri də dinlərarası dialoqun müxtəlif ictimai və dini mühitlərdə necə inkişaf etdirildiyini müşahidə etmək imkanı oldu. Müxtəlif dini icmaların bir arada fəaliyyət göstərməsi, fərqli inanclara malik insanların ortaq məsələlər ətrafında müzakirələr aparması bu cür platformaların əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirir. Azərbaycan ilə ABŞ arasında dini və mədəni müxtəliflik, təhsil, humanitar əlaqələr və insanlar arasında qarşılıqlı anlaşma sahələrində fikir mübadiləsinin genişləndirilməsi üçün imkanlar mövcuddur. Bu sahələrdə əməkdaşlıq xalqlar arasında qarşılıqlı tanışlığın artırılmasına və fərqli cəmiyyətlərin təcrübələrinin daha yaxından öyrənilməsinə xidmət edə bilər.

Azərbaycanın multikulturalizm modeli haqqında beynəlxalq auditoriyalara məlumat vermək bizim üçün vacibdir. Lakin bu təqdimat birtərəfli proses kimi qəbul edilməməlidir. Biz öz təcrübəmizi bölüşməklə yanaşı, digər ölkələrin təcrübələrini də öyrənməli, uğurlu təşəbbüslərin hansı şəraitdə tətbiq oluna biləcəyini araşdırmalıyıq. Hər bir ölkənin tarixi, ictimai quruluşu və mədəni xüsusiyyətləri fərqlidir. Buna görə də əməkdaşlığın məqsədi bir modeli digər ölkəyə olduğu kimi tətbiq etmək deyil, ortaq prinsiplər əsasında hər bir cəmiyyət üçün uyğun həll yolları tapmaq olmalıdır.

Solt-Leyk-Sitidə keçirilən Forum çərçivəsində ABŞ-nin dini və ictimai mühiti ilə tanışlıq, müxtəlif ölkələrin nümayəndələri ilə ünsiyyət bu baxımdan faydalı təcrübə oldu. Belə görüşlər beynəlxalq münasibətlərdə yalnız rəsmi əlaqələrin deyil, insanlar və icmalar arasında birbaşa ünsiyyətin də əhəmiyyətini göstərir.

Azərbaycanın multikulturalizm sahəsində qazandığı təcrübənin beynəlxalq platformalarda təqdim olunması ölkəmizin bu istiqamətdə həyata keçirdiyi işlərin tanıdılması üçün əhəmiyyətlidir. Eyni zamanda, belə tədbirlər gələcəkdə təhsil, mədəniyyət, dinlərarası dialoq və gənclərlə iş sahələrində yeni tərəfdaşlıqların yaranmasına şərait yarada bilər.

G20 Dinlərarası Forumunda iştirakım bir daha təsdiq etdi ki, multikulturalizm və dinlərarası dialoq yalnız nəzəri anlayışlar deyil. Onların cəmiyyətin gündəlik həyatında real nəticələr yaratması üçün təhsil, maarifləndirmə, qarşılıqlı ünsiyyət və institusional əməkdaşlıqla dəstəklənməsi vacibdir. Düşünürəm ki, qarşıdakı dövrdə beynəlxalq platformalar arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi, gənclərin dialoq proseslərinə cəlb edilməsi və təhsil təşəbbüslərinin genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyacaq. Ən vacib məqam isə odur ki, dialoqun nəticəsi insanların bir-birinə münasibətində görünməlidir. Əgər bir gənc başqa dinə mənsub insan haqqında yanlış təsəvvürünü dəyişirsə, bir müəllim sinifdə fikir ayrılığının hörmətlə müzakirəsinə şərait yaradırsa, yaxud müxtəlif icmalar ortaq problem ətrafında əməkdaşlıq etməyə başlayırsa, bu, sosial birliyin möhkəmlənməsi istiqamətində real addımdır.

Solt-Leyk-Sitidə keçirilən G20 Dinlərarası Forumu mənim üçün bu baxımdan əhəmiyyətli təcrübə oldu. Forumda səsləndirilən fikirlər, aparılan müzakirələr və yaranan ünsiyyət imkanları gələcək əməkdaşlıq üçün perspektivlər açır. İnanıram ki, qarşılıqlı hörmət, açıq dialoq və ortaq məsuliyyət prinsipləri əsasında qurulan tərəfdaşlıqlar həm Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin inkişafına, həm də qlobal miqyasda sülh və sosial birliyin möhkəmləndirilməsinə töhfə verə bilər. Çünki müxtəliflik şəraitində birgəyaşayışın ən etibarlı təminatı insanların eyni düşünməsi deyil, fərqli olduqlarını anlayaraq bir-birinə hörmət etməyi və ortaq gələcək naminə əməkdaşlıq etməyi bacarmalarıdır.