“Dil muzeyə qoyulmamalıdır” Ankaradan Azərbaycan dilinə baxış

Həmsöhbətimiz Ankarada yaşayan həmvətənimiz psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru Aynur Qocasoydur. Onunla bu yaxınlarda mədəniyyət naziri Adil Kərimlinin ictimai rəydə rezonans doğuran geniş televiziya müsahibəsində Azərbaycan dili lə bağlı səsləndirdiyi fikirləri müzakirə etdik.

— Aynur xanım, Azərbaycan hökuməti dili mədəniyyətin müstəqil sahəsi elan etdi.  bunu eşidəndə ilk düşüncəniz nə oldu — real addım, yoxsa gözəl söz?

Akademik refleksim "sübut et" deyir, bəli. Amma bu dəfə sübut öncədən gəldi. Nazirin müsahibəsini oxuyanda bir cümlə məni saxladı: dil artıq "öyrədilən fənn" kimi deyil, "milli kimliyin müstəqil sahəsi" kimi çərçivələnir. Bu, sözün psixoloji çəkisi baxımından çox böyük bir fərqdir. Öyrədilən şey unudulur. Yaşanan şey isə kimliyin daxilinə işləyir, sirayət edir. Dövlət bu fərqi görürsə bu artıq slogandan çıxıb düşüncə sisteminə çevrilib deməkdir.

— Amma Ankarada yaşayan bir azərbaycanlı kimi soruşuram: bu sənədlər yazılır, proqramlar elan olunur - xaricdəki azərbaycanlı nə hiss edir? Ona çatırmı bu?

Çatmır — hələlik. Və bunu açıq deməkdən çəkinmirəm. Diaspora bu konsepsiyanın hədəf auditoriyasında zəif görünür. Amma — və bu "amma" vacibdir — nazirin dilə "regional birləşdirici rol" kimi baxması, mədəni ixracı güclü hədəf kimi müəyyənləşdirməsi... Bunlar dolayısı ilə bizə də aiddir. Biz xaricdəki azərbaycanlılar bu "yumşaq güc"ün ən görünən üzüyük. Ümid edirəm ki, altı dövlət proqramından biri bu körpünü quracaq. Çünki diasporu prosesə cəlb etmək — bu konsepsiyanın ən böyük açılmamış potensialıdır.

— Siz hər gün Ankarada Azərbaycanca danışırsınızmı? Dili qorumaq nə qədər çətindir?

Dürüst olacağam — bu mübarizədir. Gündəlik həyatda beyin həmişə ən rahat yolu seçir. Türkcə ətrafınızı sarmışsa, Azərbaycan dili yavaş-yavaş "ev dili"nə, sonra "nostalji dili"nə çevrilir. Mən özüm üçün şüurlu qərar verdim: uşaqlarımla, azərbaycanlı dostlarımla yazışanda dil seçiminə diqqət edirəm. Kiçik görünür — amma psixoloji baxımdan böyük şeydir. Dili aktiv saxlamaq üçün onu məişətin içinə salmaq lazımdır, muzeyə qoymaq deyil.

— Nazir dili "milli kimliyin ana atributu" adlandırdı. Bir psixoloq kimi bu tezisə nə deyərdiniz?

Elmi olaraq bu tezis güclüdür. Dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil — o, düşüncənin özüdür. Psixologiyada "linguistic relativity" deyilən bir konsept var: siz hansı dildə düşünürsünüzsə, dünyaya o dilin pəncərəsindən baxırsınız. Azərbaycan dilini itirən adam yalnız söz itirmir — bir dünyagörüşü itirir. Nazirin bu məqamı vurğulaması mənə göstərir ki, mədəniyyət siyasəti səthi deyil, dərindir. Dili strateji resurs kimi görmək — bu, onu qorumağın ən ciddi yoludur.

— Bəs Azərbaycan dili elmi dil kimi güclüdürmü? Psixologiya terminologiyası Azərbaycancada işləyirmi?

Bu mənim şəxsi ağrımdır. "Attachment", "cognitive dissonance", "resilience" — bunların Azərbaycanca qarşılıqları ya yoxdur, ya da süni səslənir. Türk psixologiyası bu boşluğu onillər ərzində doldurdu — termini ya uyğunlaşdırdı, ya türkcə alternativ yaratdı. Azərbaycanda bu proses hələ başlamamışdır. Nazir dili "inkişaf etdirmək" hədəfini qoydu — bu düz istiqamətdir. Amma inkişaf yalnız qrammatika dərsliklərindən deyil, elmi məqalələrdən, texniki sənədlərdən, rəqəmsal məzmundan keçir. Dil düşünüldüyü yerdə yaşayır.

— Ankarada azərbaycanlı olmaq sizi gündəlik həyatda necə şəkilləndirdi?

Maraqlı effektlər var. Türklər bizi "qardaş xalq" kimi görür — bu istilik həqiqidir. Amma eyni zamanda fərqli olduğumuzu da çox hiss edirəm. Muğamdan danışanda, Şuşadan danışanda insanların gözlərindəki maraq dəyişir. Sanki bildiklərindən dərin bir şey kəşf edirlər. Mən bunu kiçik bir mədəni elçilik kimi görürəm. Hər söhbət bir pəncərədir — və bu pəncərədən Azərbaycan mədəniyyəti görünür.

— Son sual: Bu konsepsiyanın 2040-da uğurunu nə müəyyən edəcək?

Bir şey: gənclərin Azərbaycan dilini öz seçimiylə, sevgiylə, qürurla danışıb-danışmadığı. Qanun saxlaya bilməz dili — yalnız sevgi saxlayar. Əgər 2040-da bir azərbaycanlı gənc Ankarada, Londonda, Moskvada öz dilini utanmadan, hətta qürurla danışırsa — konsepsiya uğur qazanıb deməkdir. Nazirin nəzərdə tutduğu sistem bunun zəminini hazırlayır. Bundan sonrası isə hər birimizin şəxsi seçimidir.