Dörd mərhələli həll...

Hörmüz boğazının blokadası nə vaxtadək davam edəcək?

ABŞ-la İran arasında atəşkəs əldə edildikdən sonra tərəflər yekun sülhlə bağlı hələ də razılığa gələ bilmir. Əksinə, son günlər tərəflər arasında gərginlik artıb, qarşılıqlı raket hücumları baş verib. ABŞ Tehrana təzyiq göstərmək üçün İran limanlarını və Hörmüz boğazından keçidi blokadaya alıb. İran da öz növbəsində Fars körfəzinə gedən gəmilər üçün Hörmüz boğazının blokadasını elan edib. Regionda dinamik şəkildə dəyişən vəziyyət qlobal enerji böhranına səbəb olub.

Ən mürəkkəb mərhələ...

Belə bir şəraitdə “Al-Hadath” telekanalı öz mənbələrinə istinadən məlumat yayıb ki, İran və ABŞ münaqişənin həlli üçün dörd mərhələdə həyata keçiriləcək müvəqqəti razılaşmanı təsdiqləməyə yaxındır. Bildirilir ki, Vaşinqton və Tehran arasında müvəqqəti razılaşmanın həyata keçirilməsində bir mərhələdən digərinə keçid hər mərhələdə nəzərdə tutulan “öhdəliklərin yerinə yetirilməsindən” sonra baş verəcək. Birinci mərhələ “mövcud atəşkəsin möhkəmləndirilməsi”, “bölgədə hər hansı bir eskalasiyanın və ya yeni cəbhələrin açılmasının qarşısının alınması” və birbaşa hərbi əməliyyatlardan çəkinməyi əhatə edir.

İkinci mərhələ dəniz təhlükəsizliyinə və Hörmüz boğazına yönəlib və dəniz blokadasının qaldırılmasını, dəniz yollarının və enerji boru kəmərlərinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün tədbirləri nəzərdə tutur. Mənbələrə görə, üçüncü mərhələ sanksiyaların məhdud şəkildə yumşaldılmasını və İranın xaricdəki aktivlərinin qismən azad olunmasını nəzərdə tutur. Son mərhələdə tərəflər uranın zənginləşdirilməsi səviyyələri və beynəlxalq monitorinq mexanizmləri daxil olmaqla, İranın nüvə dosyesini müzakirə etməyi planlaşdırırlar. Mənbələr onu da bildirir ki, bu mərhələ aylarla əlavə danışıqlar tələb edə bilər.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp son açıqlamalarında İranla danışıqların “çox yaxşı” getdiyini deyib. Onun sözlərinə görə, proses uğurla  davam edərsə, razılaşma həftəsonu baş verə bilər. “The Wall Street Journal” (WSJ) qəzetinin məlumatına görə, Donald Tramp öz ətrafındakılara yalnız Birləşmiş Ştatların hərbi qulluqçuları həlak olacağı təqdirdə, İranla mövcud atəşkəs rejimindən imtina etmək niyyətində olduğunu deyib. “Dövlət başçısı köməkçiləri ilə şəxsi söhbətlərində yalnız Tehranın Amerika hərbçilərinin ölümü ilə nəticələnən zərbə endirəcəyi halda, İranla atəşkəs məsələsinə yenidən baxmağa hazır olduğunu söyləyib”, - deyə nəşr ABŞ administrasiyasının məlumatlı nümayəndələrinin sözlərinə istinad edib. Qəzetin həmsöhbətləri xüsusi olaraq qeyd ediblər ki, tərəflər arasında davam edən “toqquşma”lara baxmayaraq, qüvvədə olan atəşkəs rejimi əvvəlki kimi qorunub saxlanılır.

WSJ, həmçinin diqqəti ona yönəldib ki, Trampın fəal döyüş əməliyyatlarına qayıtmaq istəməməsi onun Yaxın Şərqdə genişmiqyaslı münaqişənin qarşısını almaq naminə həftələr və hətta aylar ərzində gərginliyin cüzi alovlanmalarına dözməyə ehtimal olunan hazırlığından xəbər verir.

Hörmüz boğazının blokadası dünya iqtisadiyyatına ciddi təsir edir

Bütün bunların fonunda Hörmüz boğazının açılmaması dünya iqtisadiyyatı üçün ciddi problem olaraq qalır. Dünya İqtisadi Forumunun (WEF) yeni hesabatına görə, Yaxın Şərqdəki münaqişə və Hörmüz boğazında davam edən fasilələr qlobal iqtisadi perspektivlərin kəskin şəkildə pisləşməsinə səbəb olub. 2026-cı ilin əvvəlində hökm sürən ehtiyatlı nikbinlik İranla bağlı münaqişənin kəskinləşməsi fonunda artan narahatlığa yol açıb. WEF iqtisadçılarının təxminən 89 faizi qlobal iqtisadi artımın növbəti 12 ay ərzində zəifləyəcəyini, 21 faizi isə əhəmiyyətli dərəcədə pisləşəcəyini proqnozlaşdırır.

Xüsusi narahatlıq böhrandan əvvəl qlobal dəniz yük daşımalarının təxminən 10 faizini idarə edən Hörmüz boğazının bağlanması ilə bağlıdır. Hesabat müəllifləri vurğulayırlar ki, iqtisadçılar Hörmüz boğazının hazırkı bağlanma müddətini 2025-ci il tarif qarışıqlığının təsirlərindən qəti şəkildə yüksək qiymətləndirirlər. Əgər status dəyişməz qalarsa, qlobal iqtisadiyyata təsirin COVID-19 pandemiyası dövründə son dəfə müşahidə olunan səviyyələrə yaxınlaşacağı gözlənilir.

Regionun enerji infrastrukturuna vurulan zərbələr artıq neft, mayeləşdirilmiş təbii qaz və gübrələrin tədarükünü dayandırıb. Bu fonda may ayında “Brent” markalı xam neftin qiyməti müvəqqəti olaraq barel üçün 125 dolları keçib. Böhranın inflyasiyanı sürətləndirəcəyi və dünya miqyasında xərcləri artıracağı gözlənilir. Respondentlərin təxminən 94 faizi gələn il ərzində enerji və ərzaq qiymətlərinin artması ilə bağlı daha güclü inflyasiya təzyiqlərinin olacağını gözləyir. Böhranın əsas yükünü enerji və xammal sektorları daşıyır. Onlardan sonra müəyyən təchizat marşrutlarında ciddi fasilələrlə üzləşən logistika və nəqliyyat gəlir. Turizm, aviasiya və müdafiə sənayesi də ciddi təzyiq altındadır.

Hesabatda, həmçinin qlobal ərzaq bazarları üçün risklər vurğulanır. Münaqişədən əvvəl beynəlxalq gübrə ticarətinin 30 faizinə qədəri Hörmüz boğazından keçirdi. Kükürd, ammonyak və digər əsas komponentlərin tədarükündəki fasilələr artıq gübrə qiymətlərinin yüksəlməsinə səbəb olub. İlin ikinci yarısında bu, məhsuldarlığa mənfi təsir göstərə və ərzaq inflyasiyasını gücləndirə bilər.

Regional proqnozlar qeyri-bərabərdir

Nəzərə alaq ki, regional proqnozlar qeyri-bərabər olaraq qalır. Ən davamlı proqnozlar Hindistan, ABŞ və Çində müşahidə olunur, Avropa isə enerji şoku fonunda artan staqflyasiya riskləri ilə üzləşir. Proqnozların ən kəskin şəkildə pisləşməsi Yaxın Şərq və Şimali Afrikada qeydə alınıb, burada iqtisadçılar daha yavaş artım, zəif əmək bazarları və artan inflyasiya təzyiqləri proqnozlaşdırırlar. Mərkəzi Asiya nisbətən əlverişli perspektivləri qoruyub saxlamağa davam edir və respondentlərin təxminən dörddə üçü növbəti il ərzində orta və ya güclü iqtisadi artım gözləyir. Lakin inflyasiya regionun əsas risklərindən biri olaraq qalır.

İqtisadi mühitin pisləşməsinə baxmayaraq, süni intellekt optimizmin azsaylı mənbələrindən biri olaraq qalır. Hesabatda qeyd edilir: “Süni intellekt çətin iqtisadi perspektivdə parlaq bir nöqtə olaraq qalır və respondentlər informasiya texnologiyaları, rəqəmsal rabitə, maliyyə xidmətləri və təhsil sahələrində ən güclü irəliləyişləri gözləyirlər”. Respondentlərin 90 faizindən çoxu süni intellektdən istifadənin növbəti 12 ay ərzində genişlənməyə davam edəcəyini gözləyir. Eyni zamanda, süni intellektlə bağlı məhsuldarlıq artımları ilə bağlı gözləntilər daha da məhdudlaşıb. İqtisadçılar əvvəllər sürətli və geniş təsir gözləsələr də, indi bir çoxları texnologiyanın tam potensialının reallaşdırılmasının infrastruktura, işçi qüvvəsinin təliminə və biznes proseslərinin modernləşdirilməsinə daha çox vaxt və əlavə investisiya tələb edəcəyinə inanırlar.

Geosiyasi qeyri-müəyyənliyin artması fonunda çoxmillətli şirkətlər də strategiyalarını yenidən qiymətləndirirlər. ABŞ, Hindistan və Cənub-Şərqi Asiya növbəti 12 ay ərzində biznes üçün ən cəlbedici istiqamətlər kimi müəyyən edilib. Avropa tənzimləyici sabitlikdən və güclü istehlakçı alıcılıq qabiliyyətindən faydalanmağa davam edir, Çinin cəlbediciliyi isə gərgin rəqabət və aşağı mənfəət marjaları ilə məhdudlaşır. Hesabatda qlobal iqtisadiyyatın artan qeyri-müəyyənlik dövrünə qədəm qoyduğu və geosiyasi münaqişələrin, inflyasiya təzyiqlərinin və təchizat zəncirlərinin yenidən qurulmasının bir neçə ay əvvəl gözləniləndən daha çox iqtisadi artıma təsir göstərəcəyi qənaətinə gəlinir.

N.BAYRAMLI