Icma.az
close
up
RU
Menu

Yuxusuzluq infarkt və insult riskini artırır Həkimdən xəbərdarlıq

Bakını qoyub Ağstafaya köçdü 87 yaşlı Xalq artistinin həyatı necə keçir?

TÜRK MÜDAFİƏ SƏNAYESİNİN YENİ UĞURU... 51 dronu bir neçə saniyədə məhv edir + VİDEO

Azərbaycanın İKT sektorunda rekord artım: Region ölkələri ilə fərq nə qədərdir?

Ozan Güven “Aşk ı Memnu”nun “Behlül”ü ola bilərmiş

İngiltərə İspaniyanı məğlub edərək qrup lideri OLDU

Azərbaycanda sərnişin mikroavtobusu qəzaya uğradı: Çox sayda yaralı var Video

2040 cı ilə qədər qlobal iqtisadiyyatda nə baş verəcək: Azərbaycan hansı mövqedə olacaq?

Futbol turniri valideynlərin davranışına görə dayandırıldı

Paşinyan Pnompendə Bakı və İrəvan arasında sülhdən danışdı

“Boranı” restoranı ilə bağlı iddia: Tək gəldiyi üçün müştəriyə girişə icazə verilmədi

İtaliyadan Ukraynaya yeni hərbi dəstək: İki peykin radar məlumatları veriləcək

Belçikadan möhtəşəm geridönüş: İtaliya darmadağın edildi

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

İran parlamenti ABŞ la danışıqların başa çatdığını açıqlayıb

Braziliya futbolunun əfsanəsi 11 il sonra futbola qayıtdı...

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

Uşaqlarınızı bu əşyadan qoruyun Azərbaycanlı həkim (VİDEO

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

Dünya yeni mərhələyə başlayır Demokratiya ikinci plana keçir?

Dünya yeni mərhələyə başlayır Demokratiya ikinci plana keçir?

Icma.az, Azxeber.com portalına istinadən məlumatı açıqlayır.

Dünya yeni mərhələyə başlayır?

Hələ 2016-cı ildə Böyük Britaniyanın Avropa Birliyindən çıxması (Brexit) ilə bağlı təşkil edilən referendumdan sonra Böyük Britaniyada demokratiyanın bir model olaraq yetərli olub-olmaması ilə bağlı uzunmüddətli və dərin müzakirələr başladı. Xüsusilə siyasi analitiklər və media korrespondentlərinin əksəriyyəti hesab edirdi ki, liberal demokratiya çərçivəsində tətbiq olunan "bir insan – bir səs" prinsipi müasir mürəkkəb cəmiyyətlərin ehtiyaclarına tam cavab vermir. Plüralist sistemlərin — yəni çoxsaylı fikir və maraqların təmsil olunduğu demokratik idarəçilik modellərinin — səmərəliliyi ciddi şəkildə sual altına alınmağa başladı.

Demokratiyanın çəkisi: Səslərin bərabərliyi ədalətdir yoxsa ədalətsizlik?

Bəzi nəzəriyyəçilər təklif edirdilər ki, seçki hüququ insanın ümumi savadlılıq və təhsil səviyyəsi ilə proporsional şəkildə qiymətləndirilməlidir. Onların fikrincə, məsələn, orta məktəb məzununun səsi ilə doktorantura dərəcəsinə sahib olan bir vətəndaşın səsi eyni çəkiyə malik olmamalıdır. Bu yanaşma çərçivəsində seçkilər zamanı aşağıdakı kimi bir model təklif edilirdi: orta məktəb təhsili – 1 səs, bakalavr dərəcəsi – 2 səs, magistratura – 3 səs, doktorantura – 4 səs. Bu isə, əslində, qərarvermə mexanizmlərində Pareto prinsipi (80/20 qaydası) əsasında daha rasional yanaşmaların tətbiqinə çağırış idi — yəni cəmiyyətin inkişafına ən çox töhfə verə bilən azlıq (15-20%) daha çox söz haqqına malik olmalıdır. 

Bu yanaşma texnokratik idarəetmə və ya meritokratiya ilə səsləşir — yəni qərarların daha bilikli və təcrübəli şəxslər tərəfindən verilməsi düşüncəsi. Bəs bu nədir? Demokratik dəyərlərin heçə sayılması yoxsa təkmilləşmiş demokratiya?

Lakin o zaman bu təkliflər demokratiya ideyasının bərabərlik və iştirakçılıq prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil etdiyindən, geniş ictimai dəstək qazana bilmədi. Buna baxmayaraq, müzakirələr göstərdi ki, Qərb demokratiyası bir çox ciddi struktur problemlərlə qarşı-qarşıyadır.

Bazar iqtisadiyyatının təkamülü və təbii monopoliyalar

Son 50-60 ildə planlı iqtisadiyyat bazar iqtisadiyyatı qarşısında uduzmağa başladı (SSRİ, Şərqi Avropa, Kuba və s.)

 Liberal demokratiya və azad bazar iqtisadiyyatı isə birgə inkişaf modeli kimi təqdim olunurdu. Lakin zaman keçdikcə məlum oldu ki, azad bazar iqtisadiyyatı olan ölkələrdə belə iqtisadi güc bir neçə transmilli korporasiyanın — yəni təbii monopoliyaların — əlində cəmləşib. Bir çox məsələlərin taleyini müəyyən edən də elə onlardır.

Sinqapur nümunəsi: Siyasi plüralizmsiz tərəqqi mümkündürmü?

2000-ci illərin əvvəllərində akademik dairələrdə Sinqapur modeli geniş şəkildə müzakirə olunurdu. Bu ölkə siyasi plüralizm olmadan, güclü dövlət idarəçiliyi, sərt korrupsiya nəzarəti və uzunmüddətli inkişaf planları ilə Asiyanın ən inkişaf etmiş ölkələrindən birinə çevrilmişdi. Maraqlıdır ki, Sinqapur nəinki iqtisadi, həm də sosial sahədə yüksək göstəricilər əldə etmişdi — bu isə siyasi plüralizmin olmaması halında da effektiv idarəetmənin mümkünlüyü barədə suallar doğurdu.

Əlbəttə, Sinqapur kimi kiçik, mərkəzləşdirilmiş ölkələrdə bu model daha asan işləyə bilərdi. Amma bu nümunə Qərbdəki bəzi dairələri düşündürürdü: İnkişaf üçün hansı daha vacibdir siyasi azadlıqlar yoxsa  dövlət institutlarının keyfiyyəti?

Çin: Avtoritar kapitalizmin yüksəlişi

Bu gün isə dünya daha ciddi bir dilemma ilə qarşı-qarşıyadır. Qərb demokratiyalarının yaratdığı iqtisadi modellər texnoloji və istehsal baxımından Çin kimi təkmərkəzli sistemlər qarşısında aciz qalır. Çin siyasi təkmərkəzlilik və iqtisadi dinamizmi birləşdirərək qlobal liderliyə doğru irəliləyir. Çin modelində demokratiya yoxdur, lakin planlı innovasiya, texnoloji yatırımlar, infrastruktur inqilabı və qlobal ticarətə açıq iqtisadiyyat var.

Belə başa düşmək olur ki, baş verənlər Qərb dünyasında liberal demokratiya ilə iqtisadi üstünlük arasında olan ənənəvi əlaqənin yenidən düşünülməsinə səbəb olub. 

Nəticə: Yeni idarəetmə modellərinə ehtiyac varmı?

Dünyada bizə qəribə görünən, təəccübləndirici hadisələr baş verir. Əslində isə bu hadisələr qlobal qüvvələrin və idarəetmə modellərinin təbii axarına uyğun baş verir. Sadəcə, bu axarın artıq klassik demokratiya çərçivəsinə tam sığmadığını görürük.  

Bu da insanları gələcəyin idarəetmə modelləri, texnokratiya, meritokratiya və post-demokratiya anlayışları üzərində düşünməyə vadar edir.

Görünən odur ki, dünyada müəyyən dəyərlər dəyişir, institutlar yenilənir, idarəetmənin mahiyyəti isə daha çevik və tələbatyönümlü olmağa məcbur qalır. 

Yaxın gələcəkdə texnokratiya (mütəxəssis idarəetməsi), meritokratiya (bacarıq və bilik əsaslı seçki hüququ), hətta süni intellekt dəstəkli qərarvermə modelləri aktuallaşa bilər. Bu isə insanları bir çox suallarla üz-üzə qoyur: 

- İnsan iştirakına əsaslanan səs çoxluğu, yoxsa alqoritmlərə güvənən rasional idarəetmə?

- Gələcəyin mürəkkəb texnoloji cəmiyyətləri üçün "bir insan – bir səs” prinsipi yetərlidirmi?

- Qərb demokratiyası özünü yenidən necə düşünməlidir ki, həm daxili sabitliyi, həm də qlobal rəqabət qabiliyyətini qoruyub saxlasın?

- Yeni nəsil seçicilər və liderlər siyasi idarəetmə modelləri ilə iqtisadi inkişaf arasında balansı necə qura biləcək?

Şəbnəm Səfərova

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:145
embedMənbə:https://azxeber.com
archiveBu xəbər 01 Aprel 2025 01:33 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Yuxusuzluq infarkt və insult riskini artırır Həkimdən xəbərdarlıq

15 Noyabr 2026 14:28see284

Bakını qoyub Ağstafaya köçdü 87 yaşlı Xalq artistinin həyatı necə keçir?

15 Noyabr 2026 15:50see280

TÜRK MÜDAFİƏ SƏNAYESİNİN YENİ UĞURU... 51 dronu bir neçə saniyədə məhv edir + VİDEO

15 Noyabr 2026 19:14see277

Azərbaycanın İKT sektorunda rekord artım: Region ölkələri ilə fərq nə qədərdir?

15 Noyabr 2026 13:53see270

Ozan Güven “Aşk ı Memnu”nun “Behlül”ü ola bilərmiş

16 Noyabr 2026 02:02see260

İngiltərə İspaniyanı məğlub edərək qrup lideri OLDU

16 Noyabr 2026 01:51see256

Azərbaycanda sərnişin mikroavtobusu qəzaya uğradı: Çox sayda yaralı var Video

15 Noyabr 2026 16:38see236

2040 cı ilə qədər qlobal iqtisadiyyatda nə baş verəcək: Azərbaycan hansı mövqedə olacaq?

15 Noyabr 2026 14:02see227

Futbol turniri valideynlərin davranışına görə dayandırıldı

16 Noyabr 2026 01:15see224

Paşinyan Pnompendə Bakı və İrəvan arasında sülhdən danışdı

15 Noyabr 2026 15:38see219

“Boranı” restoranı ilə bağlı iddia: Tək gəldiyi üçün müştəriyə girişə icazə verilmədi

15 Noyabr 2026 21:02see213

İtaliyadan Ukraynaya yeni hərbi dəstək: İki peykin radar məlumatları veriləcək

15 Noyabr 2026 22:01see212

Belçikadan möhtəşəm geridönüş: İtaliya darmadağın edildi

16 Noyabr 2026 01:56see209

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

16 Noyabr 2026 12:04see209

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

16 Noyabr 2026 16:37see207

İran parlamenti ABŞ la danışıqların başa çatdığını açıqlayıb

15 Noyabr 2026 17:27see204

Braziliya futbolunun əfsanəsi 11 il sonra futbola qayıtdı...

16 Noyabr 2026 00:05see197

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see194

Uşaqlarınızı bu əşyadan qoruyun Azərbaycanlı həkim (VİDEO

16 Noyabr 2026 12:36see183

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

16 Noyabr 2026 23:43see178
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri