Dünyada bi dildə cəmi iki nəfər danışa bilir

Dünya xəritəsində yer alan hər bölgənin öz dili, danışıq tərzi və minillərlə formalaşmış yaddaşı var. AzPost bildirir ki, bu gün planetdə təxminən yeddi min dil mövcuddur, lakin onların yarıdan çoxu XXI əsrin sonuna qədər yox ola bilər. Bu, sadəcə bir ünsiyyət vasitəsinin deyil, bütöv bir xalqın düşüncə tərzinin, dünyaya baxışının və mənəvi irsinin itməsidir. UNESCO-nun məlumatına görə, hər 14 gündə bir dil sükuta qərq olur – heç bir kəs onu artıq danışmır.

Ən dramatik nümunələrdən biri Meksikadadır: burada Ayapaneco dili ilə yalnız iki nəfər danışa bilir – amma onlar şəxsi narazılıq səbəbindən bir-biri ilə ünsiyyət qurmurlar. Avstraliyada isə bəzi aborigen dilləri təkcə bir ailənin yaşlı üzvü tərəfindən bilinir. Onlar danışan son nəslin səsi ilə birlikdə unudulmağa məhkumdurlar. Bəzən bir dilin yox olması ilə onunla bağlı əfsanələr, xalq mahnıları, yerli müalicə metodları və coğrafi biliklər də silinir.

BMT-nin hesabatına görə, 1950-ci ildən bu günə qədər artıq 600-dən çox dil aktiv istifadədən çıxıb. Dil təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də bir xalqın düşüncə sistemidir – hansı hadisəyə hansı sözlə baxırsansa, o, dünyanı necə qəbul etdiyini müəyyən edir. Məsələn, inui dillərində qar üçün onlarla fərqli söz var – bu, onların mühitə olan dərin müşahidəsini əks etdirir.

Texnologiyanın və qloballaşmanın təsiri ilə dünyada güclü dillər (məsələn, ingilis, mandarin, ispan) yayılır və zəif dillər sıxışdırılır. Gənc nəsillər çox vaxt ana dillərindən uzaqlaşaraq dominant dillərdə təhsil alır və danışır. Bu proses təkcə dil itkisiylə deyil, həm də kimlik parçalanması ilə nəticələnir. Dilin unudulması ilə insan öz kökündən qopur, mədəni təbəqələr arasındakı əlaqə qırılır.

Bəzi ölkələr bu tendensiyaya qarşı mübarizə aparır. Yeni Zelandiya maori dilini qorumaq üçün dövlət proqramları tətbiq edir. Kanada, Hindistan və Norveç kimi ölkələr də yerli dillərin məktəblərdə tədrisinə və onların rəqəmsal daşıyıcılara köçürülməsinə önəm verir. Süni intellekt vasitəsilə dillərin yaddaşa salınması, audio arxivlər və video lüğətlər bu prosesin bir hissəsidir.

Lakin əksər hallarda bu səylər gecikmiş olur – bir dil yoxa çıxanda, onu yalnız lüğət və lentlərdə yaşatmaq mümkündür. Dil canlı istifadə edilmədikcə, o ölü mədəniyyət abidəsinə çevrilir. Bu baxımdan, dilin qorunması sadəcə dilçilik məsələsi deyil, bəşəriyyətin şifahi tarixinə və mədəni müxtəlifliyinə göstərilən ehtiramdır.

İndi dünya miqyasında çağırış budur: Hər bir yox olan dili yalnız milli məsələ kimi yox, qlobal mədəni itki kimi qiymətləndirmək lazımdır. Çünki bu dillərin hər biri bəşəriyyətin toplu yaddaşının bir hissəsidir – və biz onu susdurduqca, öz tariximizi unutdururuq.

AzPost.az

Paylaş