Dünyanın azərbaycanlı neftçisi

Ger­çək us­ta­dın xa­ti­rə­si­nə

Artıq iyirmi ildir ki, dün­ya­sı­nı də­yiş­mə­si­nə bax­ma­ya­raq, iş­lə­di­yi ka­fed­ra­da – əvvəlki Neft Aka­de­mi­ya­sı­nın, indiki Neft və Sənaye Universitetinin "Neft ya­taq­la­rı­nın iş­lən­mə­si və is­tis­ma­rı" ka­fed­ra­sın­da akade­mik Azad Mir­zə­can­za­də­nin ölü­mü­nə inan­mır­lar. İş­çi­lə­rin tez-tez Azad müəllim­lə ün­siy­yə­tə eh­ti­ya­cı olur və on­lar ka­fed­ra­da aka­de­mi­kin şə­rə­fi­nə yaradılmış xa­ti­rə ota­ğı­na ge­də­rək bir müd­dət onun ir­si ilə tə­mas­da olur, ru­hi təskin­lik ta­pır­lar.

"Bu otaq­da olan­da mə­nə hə­mi­şə elə gə­lir ki, Azad mü­əl­lim di­ri­dir və mə­ni seyr edir", - de­yə 20 ilə ya­xın aka­de­mi­kin rəh­bər­lik et­di­yi ka­fed­ra­da iş­lə­miş apa­rı­cı mü­hən­dis Gül­süm Rza­ye­va Azad Mir­zə­can­za­də­nin na­mə­lum rəs­sam tə­rə­fin­dən işlən­miş port­re­ti­ni gös­tə­rir: "Ba­xın, göz­lə­ri can­lı­dır, ota­ğın ha­ra­sı­na ge­dir­sən­sə, get, göz­lə­ri ilə sə­ni iz­lə­yir. Ka­fed­ra­nın ək­sər iş­çi­lə­ri o ba­xış­la­rın tə­si­ri­ni duy­maq üçün bu­ra­ya gə­lir­lər".

İn­san­lar adə­tən dün­ya­la­rı­nı də­yiş­miş doğ­ma­la­rı­nın port­ret­lə­ri­nə ba­xan­da bu hissləri ke­çi­rir­lər, bu, nə­sə şüu­ral­tı bir ins­tink­tdir və ka­fed­ra iş­çi­lə­ri­nin be­lə düşünmə­si də tə­sa­dü­fi de­yil. Azad Mir­zə­can­za­də on­lar üçün sa­də­cə bir rəh­bər, iş yol­da­şı ol­ma­yıb, ta­le­yin keş­mə­keş­li yol­la­rın­da doğ­ma­ya, əsil mü­əl­li­mə və hə­yat yo­lu­nu ör­nək say­dıq­la­rı ger­çək us­ta­da çev­ri­lib.

Azad mü­əl­lim ka­fed­ra iş­çi­lə­ri­nin hər bi­ri­ni, o cüm­lə­dən in­di­ki ka­fed­ra mü­di­ri, onun işi­ni da­vam et­di­rən pro­fes­sor Tul­par­xan Sa­la­va­to­vu da hə­lə gənc yaş­la­rın­dan yüz­lər­lə tə­lə­bə­nin için­dən şəx­sən özü se­çib, onun­la bö­yük qar­daş ki­mi dav­ra­na­raq el­min sir­lə­ri­ni öy­rə­dib. Ka­fed­ra­da aka­de­mi­kin xa­ti­rə ota­ğı­nın da ya­ra­dıl­ma­sı elə se­vim­li tə­lə­bə­si Tul­par­xan Sa­la­va­to­vun ide­ya­sı­dır. O, Universitetin Azad Mir­zə­can­za­də­ni sağ­lı­ğın­da gö­rə bil­mə­yən gənc tə­lə­bə­lə­ri­nə də aka­de­mi­kin xa­ti­rə ota­ğı­na ge­də­rək onun ir­si ilə ta­nış ol­ma­ğı töv­si­yə edir.

Ma­raq­lı­dır ki, Azad Mir­zə­can­za­də onu hə­qi­qi us­tad sa­yan bu tə­lə­bə­lə­ri se­çər­kən yal­nız 1949-cu il­də bi­ti­rə­rək neft me­xa­ni­ki ix­ti­sa­sı al­dı­ğı və de­mək olar ki, həyatının so­nu­na qə­dər əmək­da­şı ol­du­ğu Neft Aka­de­mi­ya­sı­nın au­di­to­ri­ya­la­rı ilə kifayətlən­mə­yib. 1970-80-ci il­lər­də Azad Mir­zə­can­za­də həm Neft Akademiyasında, həm də pa­ra­lel şə­kil­də pro­fes­so­ru ol­du­ğu Ba­kı Döv­lət Universite­tin­də ke­çir­di­yi açıq mə­ru­zə­lə­ri ilə məş­hur idi. Ba­kı­nın on­lar­la baş­qa ali məktəbinin tə­lə­bə­lə­ri onun açıq dərs­lə­ri­nə gə­lir­di­lər və aka­de­mik bu­nun üçün xü­su­si im­kan ya­ra­dır­dı.

Bə­zi­lə­ri sa­də­cə ma­raq xa­ti­ri­nə, bə­zi­lə­ri "mən Mir­zə­can­za­də­nin dər­sin­də ol­mu­şam" de­mək xa­ti­ri­nə gə­lir­di­sə, aka­de­mik göz­lə­rin­də elm işar­tı­sı olan­la­rı dər­hal se­çir­di və on­la­rın gə­lə­cək in­ki­şa­fı­na tə­kan ve­rir­di. O in­di­yə ki­mi 300-dən çox elm­lər namizədi­nin və 150-dən çox elm­lər dok­to­ru­nun rəh­bə­ri olub. So­vet il­lə­rin­də dünya­nın de­mək olar ki, bü­tün öl­kə­lə­rin­dən onun tə­lə­bə­lə­ri olub, yal­nız Amerika is­tis­na imiş, am­ma in­di ABŞ-da da onun on­lar­la tə­lə­bə­si iş­lə­yir. O, dün­ya­nın bir çox öl­kə­lə­rin­də mü­ha­zi­rə­lər­lə çı­xış edib və tə­lə­bə­lə­ri­nin be­lə ge­niş coğ­ra­fi­ya­dan se­çil­mə­sin­də bu mü­ha­zi­rə­lə­rin bö­yük ro­lu olub.

Aka­de­mi­kin tə­lə­bə­lə­ri ara­sın­dan neft sa­hə­sin­də bö­yük uğur qa­zan­mış in­san­lar var. Mə­sə­lən, "Lu­koil" neft şir­kə­ti­nin pre­zi­den­ti Va­hid Ələk­bə­rov, neft üz­rə ta­nın­mış mü­tə­xəs­sis, "Azə­ri-Çı­raq-Gü­nəş­li" ya­taq­la­rı­nın iş­lən­mə­si üz­rə bağ­lan­mış "Əs­rin mü­qa­vi­lə­si" çər­çi­və­sin­də qərb şir­kət­lə­ri ilə nor­ma­tiv-hü­qu­qi sə­nəd­lə­rin təmin edilmə­sin­də ARDNŞ təm­sil­çi­si ki­mi bö­yük rol oy­na­mış Va­leh Ələs­gə­rov da aka­de­mi­kin tə­lə­bə­lə­rin­dən­dir.

Baş­qır­dıs­tan Elm­lər Aka­de­mi­ya­sı­nın pre­zi­den­ti Ay­rat Şam­ma­zov, "Ros­neft"in vit­se-pre­zi­den­ti Mars Ha­sa­nov, Ufa Döv­lət Neft Tex­ni­ka Uni­ver­si­te­ti­nin prorektoru Ra­mil Bax­tı­zin də onun tə­lə­bə­lə­rin­dən­dir.

1992-2001-ci il­lər­də Azər­bay­can Ali At­tes­ta­si­ya­sı Ko­mis­si­ya­sı­nın səd­ri olan­da da yüz­lər­lə gən­cin hə­qi­qi alim­lik də­rə­cə­si al­ma­sı­na im­kan ya­ra­dıb.

Tə­sa­dü­fi de­yil ki, Azər­bay­can müs­tə­qil­lik qa­za­nan­dan son­ra aka­de­mi­kin fəa­liy­yə­ti bu­ra­ya gəl­miş qərb neft şir­kət­lə­ri­nin, o cüm­lə­dən BP-nin diq­qə­ti­ni cəlb edib. Tələbə­si, tex­ni­ka elm­lə­ri na­mi­zə­di Arif Sü­ley­ma­nov da­nı­şır ki, 90-cı il­lə­rin əvvəllə­rin­də Ba­kı­ya BP-dən cə­mi beş-al­tı adam gə­lib­miş. On­lar yer­li alim­lə­rin necə iş­lə­mə­si­ni mü­əy­yən­ləş­dir­mək üçün bə­zi si­fa­riş­lər ve­rir­miş­lər. Şi­mal dənizində yer­lə­şən "For­tes" ya­ta­ğı ba­rə­də müx­tə­lif alim­lər­dən, o cüm­lə­dən Azad Mir­zə­can­za­də­dən rəy is­tə­yib­lər. Da­ha son­ra Şi­mal də­ni­zin­də yer­lə­şən "Maq­nus" yata­ğı­nın təh­lil edil­mə­si­ni xa­hiş edib­lər.

Ma­raq­lı­dır ki, Azad mü­əl­li­min özü­nə məx­sus üsul­la apar­dı­ğı araş­dır­ma­la­rın nəticələ­ri BP-nin alim­lər qru­pu­nun əl­də et­di­yi nə­ti­cə­lər­lə üst-üs­tə dü­şüb. Yə­ni əvvəl­lər Şi­mal də­ni­zin­də yer­lə­şən bu ya­taq­lar­da nef­tin tü­kən­di­yi eh­ti­mal olunurmuş, am­ma bu araş­dır­ma­lar nə­ti­cə­sin­də ya­taq­la­rın is­tis­mar müd­də­ti da­ha 10 il uza­dı­lıb. Da­ha son­ra 1990-cı il­lə­rin or­ta­la­rın­da Neft Aka­de­mi­ya­sın­da BP-nin dəs­tə­yi ilə qa­baq­cıl tex­no­lo­gi­ya­lar la­bo­ra­to­ri­ya­sı ya­ra­dı­lıb, son­ra­dan la­bo­ra­to­ri­ya mər­kə­zi­nə çev­ri­lib. Azad mü­əl­lim BP-nin gör­dü­yü iş­lər üz­rə rəy­lər ya­zır, tövsiyələr ve­rir­miş.

Azad Mir­zə­can­za­də, el­min və in­cə­sə­nə­tin bir çox sa­hə­lə­ri ilə ya­xın­dan ta­nış imiş və o vaxt­kı Azər­bay­can mil­li fik­ri­nin bir çox apa­rı­cı şəxs­lə­ri ilə ya­xın olub. O, tarix­çi aka­de­mik Zi­ya Bün­ya­dov və ya Mil­li Azad­lıq Hə­rə­ka­tı­nın li­de­ri Əbül­fəz Elçibəy­lə tez-tez gö­rü­şür, mü­za­ki­rə­lər apa­rır­mış, İs­lam tə­fək­kü­rü və dün­yə­vi cəmiy­yə­tin bir ara­ya gəl­mə­si­nin, ger­çək İs­la­mın öy­rə­nil­mə­si­nin va­cib­li­yi­ni vurğula­yır­mış. Tə­sa­dü­fi de­yil ki, ba­cı­sı İra­də xa­nım 2004-cü il­də dün­ya­sı­nı dəyişən­də o, eh­sa­nı uşaq evin­də ata­sız-ana­sız kör­pə­lə­rə ve­rib, ger­çək iİ­la­mın bu­nu tə­ləb et­di­yi­ni de­yib.

O, mu­si­qi­ni çox gö­zəl bi­lir­di və Qa­ra Qa­ra­ye­vin, Fik­rət Əmi­ro­vun dün­ya musiqisin­də et­dik­lə­ri ye­ni­lik­lər­dən if­ti­xar­la da­nı­şır­dı. Klas­sik mu­si­qi­yə olan sevgisi o qə­dər güc­lü imiş ki, hət­ta gənc­li­yin­də alim, yox­sa pe­şə­kar mu­si­qi­çi olmaq ba­rə­də se­çim et­mə­li olub. Bu ma­raq onu son­ra­kı il­lər­də də tərk et­mə­yib, Fər­had Bə­dəl­bəy­li ilə bir­gə "Mu­si­qi­li mo­zai­ka" əsə­ri­ni ya­zıb. Ədə­biy­ya­ta da yaxın­dan bə­ləd olub, Dos­to­yevs­ki­nin, Hü­seyn Ca­vi­din, Cə­fər Cab­bar­lı­nın əsərlərini çox se­vib, on­la­rı dö­nə-dö­nə oxu­yub. Gənc­li­yin­də hət­ta "Tey­mur­ləng" dra­mı yaz­maq­la ya­zı­çı da ol­maq is­tə­yib.

Dün­ya­sı­nı də­yiş­məz­dən qa­baq Azad Mir­zə­can­za­də hər gün ka­fed­ra əmək­daş­la­rı ilə 5-6 sa­at gö­rü­şür­müş. On­la­ra tap­şı­rıq­lar ve­rir, nə­ti­cə­lə­ri­ni yox­la­yır­mış. Ölə­cə­yi­ni bi­lir­miş, "vax­tım az qa­lıb, gə­rək bun­la­rı si­zə çat­dı­rım" de­yir­miş. İs­ti bir cü­mə gü­nü iş­çi­lər onun­la sa­ğol­la­şa­raq bağ­la­ra yol­la­nıb­lar, "in­şal­lah bi­rin­ci gün gö­rü­şə­rik" deyib­lər. Am­ma bu, on­la­ra nə­sib ol­ma­yıb. 1928-ci il sen­tyab­rın 29-da Ba­kı­da anadan ol­muş bu bö­yük in­sa­nın elm və Və­tən yo­lun­da dö­yü­nən qəl­bi 2006-cı il iyulun 16-dan 17-nə ke­çən gün da­ya­nıb.

“Kompas” jurnalı