Düşünmək azaddır, bəs demək? ANALİZ

Hər kəsin öz fikir və mülahizələrini söz, yazı, şəkil və ya digər vasitələrlə ifadə etmək və yaymaq hüququ var

Bütün sivil cəmiyyətlərdə insanın düşüncə, fikir və söz azadlığı var. İnsan fikrinə və düşüncəsinə müdaxilə mümkünsüzdür. Düşüncəsinin əmələ gətirilməsinə isə insanın ədəb-ərkanı, tərbiyəsi sərhəd qoyur. Bu sərhədləri bəzən din, bəzən siyasi gedişat, bəzən də cəmiyyətin stiqması müəyyən edə bilir. Amma olan və olacaq heç bir təsir insan düşüncəsinə müdaxiləyə qadir deyil. Təbii, təhlükəli düşüncə qəbuledilməz əmələ çevrilmədikcə…

Demokratiyanın təməl prinsipi - söz azadlığı

Söz azadlığı və düşüncənin sərbəst ifadə edilməsi, problemsiz yayılması cəmiyyət üçün son dərəcə vacibdir. Fikir və söz azadlığı özlüyündə bir məqsəddir, fiziki və mənəvi azadlıq demokratik həyat tərzinin vacib elementidir. Düşüncə azadlığı indiki vəziyyətinə çatanadək ibtidai insan düşüncəsindən müasir insan hüququna qədər mərhələli dövr yaşayıb.

İnsan hüquqları iki əsas anlayışa əsaslanır – insan azadlığı və düşüncənin azadlığı. Yəni həm fiziki cəhətdən təhlükəsizlikdə olmaq, həm də fikir və düşüncə baxımından azad olmaq demokratik cəmiyyətdə insan hüquqlarının təməl qanunlarıdır. Bütün sivil cəmiyyətlərdə ləyaqəti alçaldan, pis rəftar və işgəncənin qadağan edilməsi, insanların fikir və inanclarının toxunulmazlığı, hüquqi sənədlər və demokratik konstitusiyalarla qorunur. Hər kəs, xüsusən də dövlət vətəndaşın qanuni hüquq və azadlıqlarına hörmət etməlidir.

Demokratiyanın təməl prinsipinə görə düşündüyünü qorxmadan dilə gətirə bilən cəmiyyət özünü azad hiss edir. Fikir və söz azadlığı bir çox fundamental hüquqlardan biridir və azadlığın həyata keçirilməsində bir növ açar rolunu oynayır. Düşüncə azadlığı insanın təməl haqqıdır və demokratik cəmiyyətin bərqərar olması üçün zəruridir.

Söz azaddırsa…

Fikir və söz azadlığı insanların öz fikir və mülahizələrinə görə qınanılmaması, öz düşüncəsini müxtəlif yollarla – məsələn, sosial şəbəkələrdən müraciət, stand-up, mətbuat açıqlaması, kino və teatr kimi kütləvi müraciətə imkan verən sahələrdə sərbəst ifadə etməsi deməkdir.

İfadə azadlığı hər cür siyasi, mədəni, iqtisadi və kommersiya düşüncələrinin təkcə yazılı mətbuat vasitəsilə deyil, həm də bütün növ kommunikasiya üsulları –sayt, radio, televiziya və hazırda dünyanın ən mühüm ünsiyyət vasitələrindən biri olan internet vasitəsilə ifadəsini əhatə edir. Fikir və söz azadlığı başqa insanların ləyaqətini alçaltmadıqca, dövlət təhlükəsizliyinə xələl gətirmədikcə, zərərli vərdişlərə təhrikə səsləmədikcə toxunulmazıdır.

Liberal və demokratik hüquqi dövlətdə fikir və düşüncə azadlığı təməl element kimi qəbul edilməlidir. Çünki fikir və söz azadlığı insan və düşüncə anlayışları ilə birlikdə qiymətləndirildikdə onun, əslində, bütün azadlıqların əsasını təşkil etdiyi görünür. Sözün azad olmadığı bir cəmiyyətdə insan azadlığından danışmaq gülməli olardı.

Hər hansı bir ölkənin daxili qanunvericiliyində söz, düşüncə və mətbuat azadlığının kifayət qədər təmin edilməyəcəyi düşünülərək, bu azadlıqlar beynəlxalq hüquq nörmalarına da daxil edilib, beynəlxalq müqavilələrin predmeti kimi qəbul edilir.

Söz azadlığı Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası və Konstitusiyamız ilə təmin edilən əsas hüquq və azadlıqlardan biridir. AİHM-in 10/1-ci maddəsinə əsasən, hər kəsin ifadə azadlığı hüququ vardır. Bu hüquq fikir və söz azadlığını, habelə dövlət orqanlarının müdaxiləsi olmadan məlumat və rəy almaq, yaymaq azadlığını təmin edir.

Söz azaddır, amma…

Demokratik hüquqi dövlətdə söz azadlığının əhəmiyyəti danılmazdır və ona görə də söz və düşüncə azadlığının məhdudlaşdırılması məsələsinə həssaslıqla yanaşılmalıdır. Çünki söz azadlığını məhdudlaşdırmaq dolayısı ilə bir çox başqa azadlıqları məhdudlaşdırmaq deməkdir. Amma biz hüquqi dövlətdən danışırıqsa hər azadlığın bir məsuliyyəti və buna görə də hüquqi qarşılığı olduğunu da qəbul etməliyik. Bu səbəbdən ifadə azadlığının da sərhədləri olduğu qəbul edilməli və bu məhdudiyyətlər qanun çərçivəsində təyin edilməlidir.

Əslində, ifadə azadlığı demokratik cəmiyyətin əsas xüsusiyyətlərindən biri olsa da, bu azadlığı “vətəndaşın öyrənmək istədiyi hər şeyi bilmək hüququ var” kimi şərh etmək olmaz. İfadə azadlığının müvafiq müddəalar çərçivəsində məhdudlaşdırılması qanunla müəyyən edilməlidir. Həmçinin bu məhdudiyyət demokratik cəmiyyətin tələblərini də pozmamalıdır.

Ancaq bu proses o qədər də asan olmayacaq. İnsanın azadlığı uğrunda mübarizənin birinci mərhələsi nizam-intizam axtarışıdır. İnsanlar arasında sülh və etimadın təmin edilməsi, onların azadlığının qorunması üçün müəyyən qanun-qayda tətbiq etmək şərtdir, lakin bu qaydalar onların azadlığını məhdudlaşdırmamalı, düşüncə və fikir sərbəstliklərinə imkan yaratmalıdır.

Media və söz azadlığı

Söz azadlığının öz sərhədlərindən uzaqlaşa bilmə ehtimalına qarşı bəzi məhdudiyyətlər də mövcud olur. Dünya ölkələrinin hər birində bu məhdudiyyətlərin əhatə dairəsi və onların təyin edilməsi vasitələri ilə bağlı qanunlar var. Dünyada müxtəlif qeyri-hökumət təşkilatları ölkələrdə mətbuat azadlığının olub-olmaması ilə bağlı müxtəlif meyarlar əsasında qiymətləndirmələr aparır.

Məsələn, Sərhədsiz Reportyorlar hər il Mətbuat Azadlığı İndeksini dərc edir. Bu indeks 180 ölkədə jurnalistlər arasında keçirilən sorğu vasitəsilə plüralizm, media müstəqilliyi, media mühiti və özünüsenzura, qanunvericilik bazası, şəffaflıq, xəbər və informasiya istehsalına dəstək verən infrastrukturun keyfiyyəti meyarlarına əsasən qiymətləndirilir.

Azərbaycanda azad media, fikir və söz azadlığı demokratik cəmiyyətin əsas şərtlərindən biri kimi qəbul edilir. Kütləvi informasiya vasitələri - qəzetlər, jurnallar, televiziya kanalları, radiolar, informasiyanın bu və ya digər formada yayıldığı digər vasitələr insanların fikir və söz azadlığını təmin edir.

Media cəmiyyətdə ictimai fikri, dövlətə inamı və sosial fəallığı formalaşdırmaqla yanaşı, həm də onlara yön verir. Medianın gündəmə gətidiyi hər hansı bir mövzu ətrafında günlərlə, həftələrlə fikir mübadiləsi aparıla bilər. Bu mövzular yeni düşüncələrin yaranmasına, yeni fikirlərin meydana gəlməsinə səbəb olur. Bir fikir yüzlərlə insane tərəfindən fərqli qəbul edilə, fərqli izah edilə bilər. Birinin qara dediyinə başqası ağ deyə, fikrini əsaslandıra, sübut edə bilər. Düşüncə və fikir azaddır. 4-cü hakimiyyət hesab olunan KİV dünyada demokratiya və informasiya azadlığının mühüm atributu hesab edilir. Kiminsə şərəf-ləyaqətini alçaltmadıqca, dövləti və ictimai xadimləri təhqir etmədikcə, ictimaiyyətə zərərli fikirlər aşılamadıqca heç bir cəmiyyətdə heç kimin söz azadlığı əlindən alına bilməz.

Lalə Mehralı