Ekspertlik maskası və sükutla danışan faktlar KONKRET

Mən bu yazını yazanda bir ad çəkmək istəmirəm. Çünki ad artıq ikinci dərəcəlidir. Burada söhbət bir tipdən, bir modeldən, bir illüziyadan gedir. Özünü illərlə “təhsil eksperti” kimi təqdim edən, mediada sanki sistemin içindən danışan, hər müsahibədə Elm və Təhsil Nazirliyinə, Dövlət İmtahan Mərkəzinə, müəllimlərə, məktəblərə dərs keçən bir obrazdan.

Bu obrazı biz tanıyırıq. O, hər mövsüm aktualdır. Sertifikasiya vaxtı müəllimi alçaldır, imtahan vaxtı sistemi linç edir, tədris ili başlayanda “islahat paketi” ilə çıxış edir. Amma maraqlıdır: bu qədər bilən, bu qədər görən, bu qədər “dərindən məlumatlı” adamın öz fəaliyyəti niyə həmişə pərdənin arxasında qalır?

İllərlə özünü təhsilin vicdanı kimi təqdim edən bu şəxs eyni zamanda qəribə şəkildə müxtəlif strukturlarda “peyda olurdu”: bir gün hansısa universitetdə mərkəz müdiri, bir gün hansısa ictimai qurumda sədr, başqa gün media üçün “əsas ekspert”. Heç kim soruşmurdu: nəyə görə məhz o? Hansı elmi məktəbin yetirməsidir? Hansı real akademik nəticəsi var? Hansı pedaqoji modeli yaradıb?

Cavab sadə idi, amma demək çətin idi: media görünürlüğü.

Ekspertlik elmi kateqoriya yox, imic layihəsi idi. Qalın cümlələr, pafoslu terminlər, sistemli görünən, amma içi boş məqalələr. Ən vacibi isə — bu tənqidlərin fonunda səssizcə böyüyən bir “hazırlıq kursu biznesi”. Sistem pisdir, imtahan ədalətsizdir, müəllim zəifdir — amma çıxış yolu həmişə eyni ünvana göstərilirdi. Təsadüfdürmü? Əlbəttə ki, yox.

Bu adam illərlə DİM-i ittiham etdi, amma imtahan mexanizmini hamıdan yaxşı bildiyini də nümayiş etdirdi. Sertifikasiyada müəllimi aşağıladı, amma müəllimin zəifliyindən qazanc götürən mexanizmin bir parçasına çevrildi. Nazirliyi tənqid etdi, amma sistemin boşluqlarında rahat hərəkət etməyi bacardı. Bu artıq tənqid deyil, bu – ustalıqla qurulmuş ikili oyundur.

Və nəhayət, maska sürüşdü.

Abituriyentlərlə bağlı ortaya çıxan son faktlar bu “ekspertlik” nağılını bir anda tragikomik felyetona çevirdi. İllərlə imtahan ədalətindən danışan, şəffaflıq tələb edən, “texniki nəzarətin zəifliyini” tənqid edən biri, birdən-birə həmin mexanizmin ən qaranlıq, ən rüsvayçı yerində peyda oldu. Gizli vasitələr, qeyri-qanuni “kömək”, vasitəçilik, yönləndirmə… Adını nə qoyuruqsa qoyaq — bu artıq təhsilə xidmət deyil, təhsilin üzərindən keçməkdir.

Burada ən faciəvi olan cinayət faktının özü də deyil. Ən faciəvi olan mənəvi müflislikdir. İllərlə müəllimə “sən bacarmırsan” deyən adamın, gəncə “sən zəifsən” deyib sistemdən şikayət edən adamın, nəticədə gənci qanunsuz yolla nəticəyə aparmağa razılaşması — bu artıq ironiyanın zirvəsidir. Sistemə güzgü tutduğunu iddia edən adam, sonda güzgüdə öz simasını gördü.

Mən bu yazını intiqam üçün yazmıram. Mən bunu xəbər kimi də yazmıram. Bu yazı bir təhlildir, bir ibrətdir. Təhsil ictimaiyyəti üçün açıq mesajdır: ekspertlik mikrofonla, statusla, pafosla olmur. Ekspertlik məsuliyyətdir. Əgər sən illərlə sistemi ittiham edirsənsə, özün ondan daha təmiz olmalısan.

Əks halda, bir gün elə həmin sistem səni sənin sözlərinlə mühakimə edər.

Və o zaman ad çəkməyə ehtiyac qalmaz. Hamı kimin haqqında danışıldığını artıq anlayar…

Anar Nəcməddinli,
filologiya üzrə f.d., təhsil araşdırmaçısı
Xüsusi olaraq KONKRET.az saytı üçün