Əl Biruninin qlobusu bərpa edilib

Bu günlərdə özbək mediasında maraqlı bir xəbər qarşıma çıxdı. Orada deyilirdi ki, Daşkənddəki İslam Sivilizasiyası Mərkəzinin əməkdaşları Şərqin dahi alimi Əbu Reyhan Məhəmməd əl-Biruninin məşhur qlobusunu yenidən qurublar. Qlobus mərkəzin bu məqsədlə təşkil etdiyi sərgidə nümayiş olunur.

Xəbərdə, həmçinin qeyd olunur ki, qlobusun yeni modeli alimin əsərləri və digər elmi mənbələr əsasında qurulub. Xatırladaq ki, böyük zəka sahibi Əbu Reyhan əl-Biruni (973-1048) sözügedən qlobusu 995-ci ildə Xarəzm dövlətinin o dönəmdə mühüm elm və təhsil mərkəzlərindən olan Kyat şəhərində yaşayarkən yaratmışdır. Qlobusun üzərində Xarəzm dövlətinə və qonşu ölkələrə məxsus geniş ərazilərin coğrafi xüsusiyyətləri və iri yaşayış məntəqələri, eləcə də onların arasındakı məsafələr qeyd edilib.

Elmə məlumdur ki, əl-Biruninin əsərlərində təxminən 600 şəhərin koordinatları yer alıb. Özbəkistan Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti, professor Bəhram Abduxalimovun sözlərinə görə, qlobusa 150 tarixi yaşayış məntəqəsi daxil edilib. Professor mediaya açıqlamasında deyib: “əl-Biruninin dünya qlobusu mücərrəd nəzəri model deyil, dəqiq hesablamalar və geodeziya və astronomiya məlumatlarına əsaslanaraq hazırlanmış təcrübi elmi alət olmuşdur. Təəssüf ki, qlobus bu günümüzə gəlib çatmamışdır”.

Maraqlıdır ki, görkəmli alim bir çox elmi əsərlərində Yer kürəsinin ümumi formasının kürəyə yaxın olduğunu, dağların və hövzələrin isə nisbətən kiçik ölçüdə olduğunu qeyd edib. Əl-Büruni hesab edirdi ki, Yerin səthi tamamilə düz olsaydı, təbii tarazlıq pozular və bütün torpaqlar su altında qalardı. Alimin elmi tədqiqatları bu gün də öz dəyərini itirməmişdir.

Məsaim ABDULLAYEV
XQ