Elektrik avtomobilləri Aİ Çin gərginliyinin mərkəzində

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində iqtisadi əlaqələr artıq yalnız ticarət dövriyyəsi və investisiya göstəriciləri ilə məhdudlaşmır. Qlobal güc balansının yenidən formalaşdığı bir dövrdə dövlətlər arasında iqtisadi münasibətlər həm də geosiyasi təsir imkanlarının, texnoloji üstünlüyün və strateji təhlükəsizlik anlayışının mühüm elementi kimi çıxış edir. Avropa İttifaqı ilə Çin arasındakı münasibətlər son illərdə beynəlxalq siyasətin ən mürəkkəb və çoxşaxəli istiqamətlərindən birinə çevrilib.

Bu barədə Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında iqtisadçı Əli Səlimov bildirib ki, 2025-ci ildə Avropa İttifaqı ilə Çin arasında diplomatik münasibətlərin qurulmasının 50 ili tamam olsa da, tərəflər arasındakı münasibətlər əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha ziddiyyətli xarakter daşıyır. Onun sözlərinə görə, Brüssel uzun müddətdir Çinlə münasibətləri “tərəfdaş, iqtisadi rəqib və sistem rəqibi” kimi qiymətləndirir. Bu yanaşma bir tərəfdən iqtisadi əməkdaşlığın davamını nəzərdə tutsa da, digər tərəfdən texnologiya, təhlükəsizlik və strateji asılılıqlar sahəsində ehtiyatlı siyasətin gücləndirilməsini şərtləndirir.

İqtisadçı qeyd edib ki, 2026-cı ildə bu münasibətlərin əsas istiqamətlərini ticarət balansındakı kəskin fərq, elektrik avtomobilləri ətrafında yaranan gərginlik və “de-risking” strategiyası formalaşdırır. Onun sözlərinə görə, Aİ-nin Çinlə ticarət defisitinin 359–360 milyard avro səviyyəsinə çatması ciddi iqtisadi və siyasi narahatlıq doğurur. Xüsusilə ABŞ tərəfindən Çin məhsullarına tətbiq edilən əlavə tariflər nəticəsində Çin ixracatçılarının Avropa bazarına daha çox yönəlməsi Avropa sənayesinə əlavə təzyiq yaradır və bu vəziyyət uzunmüddətli perspektivdə dayanıqsız iqtisadi model kimi qiymətləndirilir.

Əli Səlimov vurğulayıb ki, ticarət gərginliyinin əsas istiqamətlərindən biri elektrik avtomobilləri bazarıdır. Çin son illərdə dövlət subsidiyaları və geniş istehsal imkanları hesabına qlobal elektrik nəqliyyat bazarında dominant mövqeyə yüksəlib. Bu isə Avropa üçün daxili avtomobil sənayesi baxımından strateji risk kimi qiymətləndirilir. Məhz bu səbəbdən Aİ 2024-cü ildə Çin istehsalı olan elektrik avtomobillərinə 7.8%-dən 35.3%-ə qədər əlavə tariflər tətbiq edib və bu qərar tərəflər arasında yeni gərginlik mərhələsi yaradıb.

İqtisadçının sözlərinə görə, 2026-cı ilin əvvəlində “minimum qiymət mexanizmi” əsasında müəyyən yumşalma əldə edilsə də, bu kompromis münasibətlərdəki struktur problemləri aradan qaldırmır. Çünki əsas problem yalnız tariflərlə deyil, həm də texnoloji üstünlük, dövlət subsidiyaları və bazar rəqabətinin qaydaları ilə bağlıdır. Bununla yanaşı, Çin nadir torpaq elementlərinin ixracına nəzarəti gücləndirməklə strateji üstünlüyünü qorumağa çalışır. Bu resurslar yaşıl enerji texnologiyaları, elektrik avtomobilləri və müdafiə sənayesi üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.

Əli Səlimov əlavə edib ki, Aİ-Çin münasibətlərinə təsir edən əsas amillərdən biri geosiyasi proseslərdir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi Avropanın təhlükəsizlik yanaşmasını dəyişdirib və Çinlə münasibətlərdə daha ehtiyatlı siyasətə keçidi sürətləndirib. Digər tərəfdən Tayvan məsələsi və ABŞ-Çin strateji rəqabəti də Avropanın manevr imkanlarını məhdudlaşdırır. Bu şəraitdə Avropa bir tərəfdən Çin bazarını itirmək istəmir, digər tərəfdən isə transatlantik təhlükəsizlik sistemindən uzaqlaşmaq niyyətində deyil.

Bununla belə, o qeyd edib ki, əməkdaşlıq imkanları tam aradan qalxmayıb. Xüsusilə yaşıl keçid, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə, bərpa olunan enerji və karbon emissiyalarının azaldılması sahələrində qarşılıqlı maraqlar mövcuddur. Çin və Avropa bu sahələrdə həm rəqib, həm də tərəfdaş kimi çıxış edir ki, bu da münasibətlərin tam qarşıdurma modelinə keçməsinin qarşısını alan əsas amillərdən biridir.

İqtisadçının fikrincə, mövcud tendensiyalar göstərir ki, Aİ-Çin münasibətləri dönüş nöqtəsindədir. Qarşılıqlı iqtisadi asılılıq əməkdaşlığı qoruyub saxlasa da, təhlükəsizlik narahatlıqları və strateji rəqabət münasibətlərin xarakterini dəyişdirir. Yaxın illərdə tam iqtisadi ayrılma ehtimalı zəif görünsə də, proteksionist siyasətin, tariflərin və texnoloji məhdudiyyətlərin artacağı ehtimalı yüksəkdir.

Əli Səlimov bildirib ki, bu dinamika Azərbaycan üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə Orta Dəhlizin strateji rolunun artması fonunda Çin–Avropa ticarət münasibətlərindəki dəyişikliklər regionun tranzit və logistika əhəmiyyətini daha da yüksəldə bilər. Azərbaycan həm enerji təhlükəsizliyi, həm də Şərq–Qərb ticarət marşrutları baxımından yeni geoiqtisadi reallıqda mühüm mövqeyə sahib olmağa çalışır və bu proses ölkənin regional iqtisadi və nəqliyyat strategiyalarına birbaşa təsir göstərən əsas qlobal amillərdən biri kimi çıxış edir.

İradə Cəlil, Bizimyol.info